Từ 1929: Khi Một Nền Kinh Tế Giàu Cũng Có Thể Rơi Vào Hoảng Loạn

Muốn hiểu vì sao khủng hoảng kinh tế có thể là một trong những dạng khủng hoảng kinh dị nhất của 200 năm hiện đại, nên bắt đầu từ Mỹ năm 1929. Trước Đại Khủng Hoảng, nước Mỹ không phải một xã hội lạc hậu. Đó là nền kinh tế công nghiệp lớn nhất thế giới, có ô tô, điện khí hóa, thị trường chứng khoán sôi động, đô thị hiện đại, ngân hàng, nhà máy, quảng cáo, tín dụng tiêu dùng và niềm tin rằng tương lai sẽ giàu hơn hiện tại.

Nhìn thật đơn giản, mầm bệnh nằm ở chỗ nền kinh tế sản xuất và đầu cơ nhanh hơn sức mua thật của xã hội. Nhà máy làm ra nhiều hàng hơn mức người dân có thể mua bằng thu nhập bền vững. Nông nghiệp cũng dư cung, làm giá nông sản giảm. Chứng khoán và tiêu dùng được kéo lên bằng tín dụng, tức là cầu hôm nay được vay từ thu nhập ngày mai. Khi tín dụng còn chảy, mọi thứ nhìn như tăng trưởng. Khi tín dụng dừng, sự thật hiện ra: hàng nhiều hơn người mua, nợ nhiều hơn dòng tiền, tài sản đắt hơn thu nhập.

Từ đó vòng xoáy tự chạy. Hàng bán chậm thì doanh nghiệp giảm giá và cắt sản xuất. Cắt sản xuất thì công nhân mất việc. Mất việc thì người dân mua ít hơn. Mua ít hơn thì hàng càng ế. Giá tài sản rơi thì ngân hàng sợ cho vay, người gửi tiền sợ ngân hàng, doanh nghiệp không đảo được nợ. Một vấn đề nghe rất khô khan - cung vượt cầu có khả năng chi trả - biến thành thất nghiệp, đói nghèo, mất nhà và khủng hoảng chính trị.

Rồi chỉ trong vài năm, cùng một xã hội đó chứng kiến thị trường chứng khoán rơi, ngân hàng đóng cửa, doanh nghiệp phá sản, nông sản mất giá, người thất nghiệp xếp hàng xin bánh mì, và các khu lều tạm “Hooverville” mọc lên ở rìa thành phố. Britannica ghi nhận tại Mỹ giai đoạn 1929-1933, GDP giảm khoảng 30%, sản lượng công nghiệp giảm gần 47%, thất nghiệp vượt 20%; năm 1933, khoảng một phần tư lực lượng lao động không có việc. Khi Roosevelt nhậm chức tháng 3/1933, hệ thống ngân hàng gần như tê liệt.

Điểm đáng sợ không chỉ là người ta nghèo đi. Điểm đáng sợ là xã hội mất khả năng tin vào các cơ chế bình thường. Tiền gửi ngân hàng không còn chắc chắn. Việc làm không còn là phần thưởng cho chăm chỉ. Nhà máy còn đó nhưng không tuyển người. Nông dân có hàng nhưng bán không đủ trả nợ. Người thành thị có kỹ năng nhưng không có ai thuê. Gia đình không chỉ giảm tiêu dùng; họ mất địa vị, mất nhà, mất kế hoạch học hành của con, và mất niềm tin rằng hệ thống đang vận hành công bằng.

Cú Sốc Đến Từ Hướng Không Ai Muốn Nhìn

Năm 1997, Đông Á không bước vào khủng hoảng trong hình ảnh nghèo đói hay chiến tranh. Trước đó, khu vực này là câu chuyện thành công: tăng trưởng cao, đô thị hóa nhanh, công nghiệp xuất khẩu, tầng lớp trung lưu mới nổi, ngân hàng và doanh nghiệp mở rộng bằng tín dụng. Chính vì vậy cú sập mới nguy hiểm. Nó không đến như cơn bão có vệ tinh theo dõi. Nó đến qua bảng cân đối kế toán.

Doanh nghiệp vay USD vì lãi thấp. Ngân hàng vay ngắn hạn từ nước ngoài rồi cho vay trong nước. Chính phủ giữ tỷ giá để tạo cảm giác ổn định. Nhà đầu tư quốc tế tin rằng các nền kinh tế “thần kỳ” sẽ tiếp tục lớn lên. Khi Thái Lan thả nổi baht ngày 2/7/1997, thị trường bắt đầu hỏi một câu rất đơn giản: nếu Thái Lan không giữ được tỷ giá, ai là người tiếp theo?

Câu hỏi đó đủ để biến nợ thành khủng hoảng. Vốn rút ra. Đồng nội tệ rơi. Nợ USD phình lên khi quy đổi sang nội tệ. Doanh nghiệp tưởng chỉ vay rẻ bỗng thấy khoản nợ tăng gấp nhiều lần. Ngân hàng tưởng chỉ thiếu thanh khoản bỗng thành mất khả năng chi trả. Người dân tưởng tiền tiết kiệm là tiền tiết kiệm bỗng thấy giá gạo, thuốc, sữa, học phí chạy nhanh hơn lương.

Xã Hội Có Phá Sản Qua Đêm Không?

Không hẳn theo nghĩa sáng ngủ dậy mọi cửa hàng đồng loạt đóng cửa. Cái đáng sợ hơn là xã hội vẫn mở cửa, nhưng các quan hệ bên trong đổi nghĩa rất nhanh. Cửa hàng vẫn bán hàng, nhưng giá đổi theo ngày. Ngân hàng vẫn có bảng hiệu, nhưng người gửi tiền bắt đầu xếp hàng rút. Công ty vẫn có văn phòng, nhưng kế toán không mua được USD để trả nợ hoặc nhập nguyên liệu. Nhân viên vẫn đi làm, nhưng cuối tháng nhận tin giảm lương, nghỉ không lương, hoặc bị sa thải vì đơn hàng bị hủy.

Một xã hội “phá sản” qua khủng hoảng tiền tệ thường đi qua bốn bước. Bước một: tỷ giá nhảy, nhưng nhiều người nghĩ đó chỉ là biến động thị trường. Bước hai: doanh nghiệp nhập khẩu, vay ngoại tệ, hoặc phụ thuộc nguyên liệu nước ngoài bắt đầu kẹt tiền mặt. Bước ba: ngân hàng và nhà cung cấp không còn tin nhau, nên ai cũng đòi tiền sớm, đòi USD, hoặc ngừng bán chịu. Bước bốn: vấn đề tài chính biến thành vấn đề xã hội, vì lương, việc làm, giá thực phẩm, học phí, tiền thuê nhà và an ninh đường phố đều bị kéo vào.

Vì vậy câu trả lời thực tế là: không phải mọi thứ toang trong một buổi sáng, nhưng có những buổi sáng mà người ta nhận ra các giả định cũ đã chết. Hôm qua lương tháng đủ sống; hôm nay giá thực phẩm đã chạy trước lương. Hôm qua công ty còn là nơi ổn định; hôm nay chủ nói ngân hàng không gia hạn hạn mức. Hôm qua tiền gửi là an toàn; hôm nay hàng xóm rút tiền và bạn bắt đầu tự hỏi mình có nên rút không.

Indonesia: Từ Tỷ Giá Đến Sụp Đổ Trật Tự Xã Hội

Indonesia là ví dụ đáng sợ nhất vì cú sốc kinh tế không dừng ở GDP. Nó chạm vào giá lương thực, ngân hàng, sắc tộc, sinh viên, quân đội, và tính chính danh của một chế độ đã tồn tại hơn ba thập kỷ.

Trước khủng hoảng, Indonesia đã giảm nghèo mạnh trong nhiều năm. Nhưng nền kinh tế cũng có điểm yếu: doanh nghiệp và ngân hàng vay ngoại tệ, quản trị thân hữu, nợ ngắn hạn, và hệ thống chính trị đóng kín quanh Suharto. Khi rupiah rơi, bảng cân đối doanh nghiệp vỡ. Khi ngân hàng bị nghi ngờ, người gửi tiền hoảng. Khi giá hàng nhập khẩu tăng, cú sốc chuyển thẳng vào bữa ăn.

Cái tàn nhẫn của khủng hoảng kinh tế là nó biến vấn đề kỹ thuật thành vấn đề đạo đức. Một ngân hàng đóng cửa không chỉ là “tái cấu trúc hệ thống tài chính”. Nó là người gửi tiền xếp hàng. Một đồng tiền mất giá không chỉ là “điều chỉnh tỷ giá”. Nó là sữa trẻ em, thuốc, gạo, học phí, tiền thuê nhà. Một gói IMF không chỉ là “ổn định vĩ mô”. Nó là câu hỏi ai phải chịu đau trước: ngân sách, doanh nghiệp, ngân hàng, công chức, sinh viên, hay hộ nghèo.

Tháng 1/1998 là kiểu tháng mà khủng hoảng bước từ phòng họp ngân hàng ra chợ. NBER ghi nhận chỉ số giá thực phẩm ở Indonesia trong tháng 1/1998 tăng nhiều như cả sáu tháng trước cộng lại. Với người có lương cố định bằng rupiah, đây là cú đánh kép: đồng tiền trong ví yếu đi, còn giá trên kệ tăng lên. Một gia đình không cần mất nhà mới bị phá sản; chỉ cần lương đứng yên, gạo tăng, thuốc tăng, học phí tăng, và người kiếm tiền chính mất việc.

Doanh nghiệp cũng không “chết” theo cách điện tắt ngay lập tức. Nhiều công ty chết vì không còn định giá được ngày mai. Nếu nhập nguyên liệu bằng USD nhưng bán hàng bằng rupiah, mỗi ngày tỷ giá tăng là mỗi ngày giá vốn đổi. Nếu vay USD, khoản nợ tính bằng rupiah phình lên nhanh hơn doanh thu. Nếu ngân hàng sợ rủi ro, hạn mức tín dụng bị rút đúng lúc doanh nghiệp cần tiền mặt nhất. Công ty vẫn có máy móc, nhân viên, khách hàng, nhưng không có đồng tiền đúng loại để vận hành.

Đời sống đô thị đổi hình rất nhanh. Một nhân viên văn phòng trước đó mặc sơ mi đi làm ở Jakarta có thể mất việc vì công ty nhập khẩu không mua được USD, nhà máy giảm ca, ngân hàng đóng hạn mức, hoặc tập đoàn mẹ cắt chi phí. Khi việc làm chính thức biến mất, người ta không ngồi chờ khái niệm “thất nghiệp” trong báo cáo thống kê. Họ tràn sang khu vực phi chính thức: bán đồ ăn, bán thuốc lá, chạy xe, phụ quán, mở sạp nhỏ, mua đi bán lại bất cứ thứ gì còn có người mua. ILO ước tính năm 1998 có hàng triệu lao động ngoài khu vực tài chính bị mất việc hoặc bị đẩy khỏi việc làm ổn định; nhiều công nhân công nghiệp rơi vào khu vực phi chính thức hoặc quay về nông thôn.

Đây là điểm khiến khủng hoảng kinh tế trông vừa bình thường vừa đáng sợ. Thành phố không im lặng như sau một trận bom; nó ồn hơn. Vỉa hè đông hơn vì người thất nghiệp phải tự tạo việc. Chợ đen nhộn hơn vì doanh nghiệp và dân có tiền cần USD. Quầy hàng nhỏ mọc lên vì người từng làm công ăn lương phải bán từng món để xoay tiền ăn. Nhưng phía sau sự ồn ào đó là một sự thật lạnh: năng suất xã hội sụt xuống. Người từng làm kế toán, kỹ thuật viên, nhân viên ngân hàng, công nhân nhà máy chuyển sang bán hàng rong không phải vì nền kinh tế “linh hoạt”, mà vì hệ thống chính thức không còn hấp thụ nổi họ.

Đến tháng 5/1998, cú sốc kinh tế hòa vào bất mãn chính trị. Sinh viên không chỉ phản đối giá cả; họ phản đối một chế độ mà họ xem là tham nhũng, gia đình trị và không còn năng lực bảo vệ đời sống. Ngày 12/5/1998, lực lượng an ninh bắn chết bốn sinh viên Trisakti sau một cuộc biểu tình ở Jakarta. Vụ bắn sinh viên là điểm cháy tâm lý: khủng hoảng không còn là chuyện rupiah, IMF hay ngân hàng nữa; nó thành câu hỏi chế độ có quyền tiếp tục cai trị hay không.

Ngày 13-15/5, Jakarta rơi vào những ngày mà nhiều người mô tả như thành phố mất chủ. Cửa hàng, xe cộ, trung tâm thương mại và nhà kho bị đập phá, cướp bóc, đốt. Khói bốc lên từ nhiều khu, đường phố bị chặn, gia đình khóa cửa trong nhà, người nước ngoài và nhiều người Hoa Indonesia tìm đường ra sân bay hoặc trú trong khách sạn. Nhiều cửa hàng của người Hoa Indonesia bị nhắm vào vì cộng đồng này bị gắn với thương mại, giàu có và quan hệ thân hữu, dù đa số chỉ là tiểu thương hoặc gia đình bình thường. Đây là mặt tối nhất của khủng hoảng: khi giá gạo và thất nghiệp biến thành giận dữ, xã hội đi tìm một nhóm để trừng phạt.

Loạn lạc không chỉ là đám đông tự phát. Một phần bi kịch năm 1998 là cảm giác không ai biết chính xác ai đang kiểm soát đường phố. Quân đội hiện diện nhưng không ngăn được mọi điểm cháy; có cáo buộc về khiêu khích, đấu đá trong nội bộ quyền lực và sự mập mờ của lực lượng an ninh. Với dân thường, điều đó còn đáng sợ hơn cả nghèo đi: nếu bị cướp, bị cháy nhà, bị tấn công, họ không chắc cảnh sát hay quân đội sẽ đến cứu kịp, hoặc có đến cứu hay không.

Suharto lúc đó vẫn cố giữ quyền lực. Ông cắt ngắn chuyến đi nước ngoài, trở về Jakarta, hứa cải tổ nội các và nói về chuyển giao theo quy trình. Nhưng những lời đó không còn mua được niềm tin. Sinh viên chiếm tòa nhà quốc hội. Các đồng minh chính trị bắt đầu rời xa. Một số bộ trưởng không còn muốn tham gia nội các mới. Lãnh đạo quân đội không trao cho ông một lối thoát mạnh tay đủ để khôi phục trật tự như trước. Khi một nhà độc tài mất cả tiền, đường phố, sinh viên, đồng minh và tính chính danh cùng lúc, quyền lực nhìn bề ngoài còn nguyên nhưng bên trong đã rỗng.

Ngày 21/5/1998, Suharto từ chức sau 32 năm cầm quyền, chuyển quyền cho phó tổng thống B.J. Habibie. Nhưng khoảnh khắc đó không làm xã hội lập tức bình thường. Nó chỉ xác nhận một sự thật đã diễn ra trên đường phố: khủng hoảng kinh tế đã phá hợp đồng cai trị của New Order. Chế độ từng đổi ổn định và tăng trưởng lấy sự im lặng chính trị; khi ổn định và tăng trưởng biến mất, sự im lặng cũng biến mất.

Sau khủng hoảng, Indonesia bước vào Reformasi: dân chủ hóa, phân quyền, thay đổi quan hệ giữa nhà nước, quân đội, đảng phái và xã hội dân sự. Nhưng vết thương không biến mất vì GDP phục hồi. Với nhiều gia đình, ký ức 1998 là ký ức về giá gạo, mất việc, chạy loạn, ngân hàng, bạo lực sắc tộc, và cảm giác nhà nước không còn kiểm soát được đường phố.

Nếu tính bằng GDP, Indonesia bắt đầu tăng trưởng dương trở lại từ 1999-2000. Nếu tính bằng tỷ giá và niềm tin, rupiah còn yếu và biến động nhiều năm sau đó. Nếu tính bằng xã hội, thời gian hồi phục dài hơn nhiều: Reformasi mở ra ngay sau 1998, nhưng việc xây lại niềm tin vào ngân hàng, luật pháp, bầu cử, quan hệ sắc tộc và năng lực nhà nước kéo dài cả thập kỷ. Với cộng đồng người Hoa Indonesia và những gia đình từng bị cướp phá, bị mất việc hoặc phải chạy khỏi thành phố, “hồi phục” không phải là khi GDP tăng lại; nó là khi họ dám tin rằng chuyện đó sẽ không lặp lại. Phần này mất nhiều năm, và trong ký ức xã hội thì chưa bao giờ biến mất hẳn.

Nhưng Indonesia không chỉ “hồi phục” bằng cách bơm tiền rồi quay lại như cũ. Bài học 1998 buộc nước này phải thay cấu trúc quyền lực. Về tiền tệ, Bank Indonesia được trao độc lập theo Luật 23/1999, tách chức năng ngân hàng trung ương khỏi can thiệp chính trị trực tiếp hơn trước. Về ngân hàng, nhà nước lập IBRA để tiếp quản, đóng cửa, sáp nhập, bán tài sản xấu và tái cấp vốn cho hệ thống; quá trình này lộn xộn, tốn kém và không sạch hoàn toàn, nhưng nó thừa nhận một điều: không thể để ngân hàng thân hữu vận hành như cánh tay nối dài của quyền lực chính trị.

Về chính trị, bầu cử 1999 là cuộc bầu cử đa đảng đầu tiên sau khi New Order sụp. Các sửa đổi hiến pháp sau Reformasi giới hạn nhiệm kỳ tổng thống, tăng vai trò quốc hội, mở đường cho bầu trực tiếp tổng thống, củng cố tòa án hiến pháp và tạo thêm cơ chế kiểm soát chéo giữa nhánh hành pháp, lập pháp, tư pháp, địa phương và báo chí. Phân quyền cũng chuyển nhiều quyền lực từ Jakarta xuống địa phương. Những cải cách này không biến Indonesia thành hệ thống hoàn hảo; tham nhũng và oligarchy vẫn tồn tại. Nhưng sau 1998, quyền lực không còn dễ tập trung quanh một người, một gia đình và một mạng lưới ngân hàng-doanh nghiệp thân hữu như thời Suharto.

Hàn Quốc: Không Bạo Loạn Kiểu Indonesia, Nhưng Xã Hội Bị Tái Cấu Trúc

Hàn Quốc không sụp đổ chính trị như Indonesia. Nhà nước vẫn vận hành, xã hội vẫn giữ được kỷ luật tập thể, và nền kinh tế phục hồi nhanh hơn. Nhưng nói vậy không có nghĩa cú sốc nhẹ. Ở Hàn Quốc, khủng hoảng 1997 đi vào đời sống bằng một từ mà người Hàn vẫn dùng như ký ức thế hệ: “IMF”.

Trước khủng hoảng, mô hình Hàn Quốc dựa vào chaebol, ngân hàng, định hướng xuất khẩu, và một hợp đồng xã hội ngầm: làm chăm, vào công ty lớn, đổi lại có việc làm tương đối ổn định, vị thế gia đình, và tương lai đi lên. Khi khủng hoảng ngoại hối nổ ra cuối năm 1997, hợp đồng đó bị xé.

Khủng hoảng Hàn Quốc không chỉ là vài chaebol phá sản. Nó thay đổi tâm lý lao động. Việc làm trọn đời yếu đi. Sa thải, hợp đồng ngắn hạn, outsourcing và cạnh tranh cá nhân tăng lên. Một xã hội vốn đã đặt nặng thành tích và vị trí công ty càng trở nên căng. Với đàn ông trung niên mất việc, cú sốc không chỉ là thu nhập; nó là mất vai trò trong gia đình. Với sinh viên mới ra trường, đó là cánh cửa thị trường lao động đột ngột hẹp lại. Với hộ gia đình, đó là nợ, học phí, nhà ở, và cảm giác “chỉ cần một cú sốc vĩ mô là đời tư bị viết lại”.

Ở Hàn Quốc, cảnh “toang” không nhất thiết là bạo loạn ngoài đường. Nó là phòng nhân sự gọi từng nhóm vào thông báo nghỉ việc. Là người cha từng làm ở công ty lớn phải giấu gia đình chuyện mất việc, sáng vẫn mặc vest ra khỏi nhà rồi ngồi ở công viên hoặc thư viện. Là sinh viên tốt nghiệp đúng năm thị trường lao động đóng băng. Là tiểu thương thấy khách giảm mua vì ai cũng giữ tiền mặt. Là hộ gia đình phải bán vàng cưới, nhẫn em bé, kỷ vật gia đình, không chỉ vì yêu nước mà vì xã hội đang nói với họ: nếu quốc gia thiếu USD, tương lai của mọi người cùng bị treo.

OECD mô tả cú sốc này đi thẳng vào bảng cân đối hộ gia đình: thu nhập và tài sản giảm, tiêu dùng thực năm 1998 bị cắt gần 10%, riêng mua hàng lâu bền giảm khoảng một phần ba. Brookings ghi nhận GDP bình quân đầu người rơi từ hơn 10.000 USD năm 1997 xuống dưới 7.000 USD năm 1998, còn lương thực giảm lần đầu sau gần hai thập kỷ. Nghĩa là gia đình Hàn không chỉ “thắt lưng buộc bụng” theo nghĩa đạo đức. Họ thật sự nghèo đi trong đơn vị USD, mất việc nhiều hơn, lương thấp hơn, tài sản giấy giảm, và phải cắt tiêu dùng lớn như xe, đồ điện tử, sửa nhà, giáo dục thêm.

Điểm tàn khốc là sau vài năm, số GDP của Hàn Quốc nhìn lại rất đẹp, nhưng đời sống của nhiều người không quay về như trước. Doanh nghiệp khỏe hơn vì được phép cắt người, bán tài sản xấu, giảm nợ và thuê lao động rẻ hơn. Ngân hàng khỏe hơn vì bị ép quản trị chặt hơn. Xuất khẩu khỏe hơn vì won yếu giúp hàng Hàn rẻ hơn ở nước ngoài. Nhưng với người lao động, “nền kinh tế khỏe hơn” không có nghĩa là công việc của họ an toàn hơn. Nó thường có nghĩa là hợp đồng ngắn hơn, dễ bị sa thải hơn, phúc lợi ít hơn, và nếu có khủng hoảng lần sau thì gia đình phải tự gánh nhiều hơn.

Hàn Quốc phục hồi nhanh về GDP, nhưng cái giá xã hội kéo dài hơn con số tăng trưởng. Sau 1997, nước này bước vào nền kinh tế linh hoạt hơn, cạnh tranh hơn, toàn cầu hóa hơn, nhưng cũng bất an hơn. Nhiều người Hàn không gọi đó là “khủng hoảng tài chính châu Á”. Họ gọi ngắn gọn là “IMF”, như một mốc đời: trước IMF và sau IMF.

Nếu tính bằng GDP và dự trữ ngoại hối, Hàn Quốc hồi rất nhanh: năm 1999 đã bật lại mạnh, thị trường chứng khoán vượt mức trước khủng hoảng, và khoản vay IMF được trả sớm vào năm 2001. Nhưng nếu tính bằng đời sống lao động, xã hội không quay lại trạng thái trước 1997. Mất việc hàng loạt qua đi sau vài năm, nhưng lao động không chính quy, nỗi sợ sa thải, áp lực thi cử, nợ hộ gia đình và cảm giác bất an trung lưu kéo dài sang thập niên 2000. Vì vậy có thể nói Hàn Quốc mất khoảng 3-4 năm để hồi phục tài chính vĩ mô, nhưng mất lâu hơn nhiều để tiêu hóa cú sốc xã hội; một phần di sản của “IMF crisis” vẫn còn trong cấu trúc lao động và tâm lý gia đình đến tận sau này.

Cùng Một Cú Sốc, Hai Xã Hội Gãy Theo Hai Cách

Ai Cầm Tài Sản Gì Thì Sống Khác Nhau Ra Sao?

Khủng hoảng kinh tế không đánh mọi người như nhau. Nó là bài kiểm tra rất tàn nhẫn về loại tài sản bạn đang cầm. Hai gia đình cùng có “tài sản” 100 đơn vị trước khủng hoảng có thể đi ra khỏi khủng hoảng với số phận trái ngược: một gia đình giữ tiền gửi nội tệ và cổ phiếu ngân hàng; gia đình kia giữ vàng, USD, đất không vay nợ, hoặc có người thân nhận kiều hối. Trên giấy, cả hai đều “có của”. Nhưng khi tiền tệ gãy, tài sản nào được định giá bằng đồng tiền đang gãy sẽ rơi cùng nó.

Ở Indonesia, người giữ rupiah, cổ phiếu ngân hàng, hoặc tài sản kinh doanh vay nợ là người chịu cú đánh trực diện. Người giữ vàng, USD, đất không nợ, hoặc tài sản có thể đổi ra thực phẩm và ngoại tệ thì sống sót tốt hơn. Nhưng điều đó cũng làm xã hội phân tầng nhanh hơn. Người có USD/vàng không chỉ “giàu hơn”; họ có khả năng chờ. Người chỉ có lương rupiah phải bán trước, cắt trước, nghỉ học trước, ăn ít trước.

Ở Hàn Quốc, người giữ won và cổ phiếu cũng đau, nhưng cú sốc được đặt trong một nhà nước vẫn còn khả năng tổ chức lại hệ thống. Người dân mất tài sản giấy, mất việc, giảm lương, nhưng vẫn có niềm tin tối thiểu rằng ngân hàng, tòa án, chính phủ mới, báo chí và doanh nghiệp sẽ còn vận hành sau khủng hoảng. Vì vậy vàng trong dân có thể đi qua ngân hàng để thành USD cho quốc gia. Ở Indonesia, vàng trong dân lại là thứ nhiều gia đình giữ lại để tự bảo hiểm trước chính hệ thống mà họ không còn tin.

Vàng Trong Dân Indonesia Có Nhiều Không, Và Vì Sao Không Cứu Nhà Nước?

Có, nhưng phải hiểu đúng. Indonesia không thiếu văn hóa giữ vàng. Ở nhiều hộ gia đình, vàng nữ trang là một dạng tiết kiệm quen thuộc: dễ cất, dễ bán, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân hàng, và thường nằm trong tay phụ nữ như lớp bảo hiểm cuối cùng của gia đình. Các nghiên cứu sau khủng hoảng dùng dữ liệu hộ gia đình Indonesia cho thấy vàng đóng vai trò như tài sản chống sốc; hộ có vàng có thể duy trì chi tiêu hoặc đầu tư cho con tốt hơn khi thu nhập sụp.

Nhưng “dân có vàng” khác hoàn toàn “nhà nước có dự trữ ngoại hối dùng được”. Vàng trong dân phân tán ở hàng triệu hộ, dưới dạng nhẫn, dây chuyền, nữ trang nhỏ. Muốn biến nó thành USD để nhập thuốc, xăng, lương thực hoặc trả nợ nước ngoài, nhà nước cần một chuỗi rất cụ thể: người dân chịu bán, ngân hàng/đại lý mua đáng tin, giá mua công bằng, logistics nấu chảy/chuẩn hóa, xuất khẩu hoặc cầm cố quốc tế, rồi USD quay về đúng nơi cần dùng. Mỗi mắt xích đó đều đòi hỏi niềm tin.

Lý do sâu hơn là chính trị. Hàn Quốc có thể nói với dân: hãy đem vàng tới ngân hàng, quốc gia sẽ dùng nó để kiếm USD và chúng ta sẽ phục hồi cùng nhau. Indonesia dưới Suharto không nói được câu đó một cách đáng tin. Người dân thấy ngân hàng bị điều khiển bởi thân hữu, chính quyền ưu tiên nhóm gần quyền lực, thông tin thiếu minh bạch, và bạo lực ngoài đường tăng. Trong bối cảnh đó, đem vàng/USD giao cho hệ thống không giống “cứu đất nước”; nó có thể giống tự tháo phao cứu sinh đưa cho người mà mình không tin sẽ quay lại cứu mình.

Vì vậy, khi dự trữ ngoại hối nhà nước cạn, vàng trong dân Indonesia không tự động chảy vào nhà nước. Nó nằm lại trong hộ gia đình, bị bán từng phần ở chợ, đổi lấy lương thực, học phí, viện phí, hoặc được giữ như quyền bỏ chạy. Đó chính là tín hiệu nặng nhất của khủng hoảng niềm tin: tài sản xã hội vẫn tồn tại, nhưng không còn muốn đi qua hệ thống chính thức.

Vàng, USD Và Chợ Đen: Người Dân Có Góp Cho Nhà Nước Không?

Câu trả lời ngắn: Hàn Quốc có một chiến dịch gom vàng toàn quốc rất nổi tiếng; Indonesia không có một chiến dịch đóng góp vàng/ngoại tệ quy mô tương tự để cứu nhà nước. Cùng thiếu USD, nhưng phản ứng xã hội khác nhau vì niềm tin vào nhà nước khác nhau.

Chiến dịch vàng Hàn Quốc cũng cần hiểu đúng. Đây không phải chuyện người dân đem toàn bộ vàng “nộp không” cho nhà nước. Nhiều vàng được ngân hàng mua theo giá cố định hoặc qua cơ chế bán/đổi, rồi xuất khẩu lấy ngoại tệ. Nhưng về mặt xã hội, hành động đó vẫn là hy sinh: trong khủng hoảng tiền tệ, vàng là tài sản trú ẩn tốt hơn nội tệ. Bán vàng lấy won hoặc giao vàng cho chiến dịch là chấp nhận đổi một tài sản phòng thủ cá nhân lấy niềm tin rằng quốc gia sẽ đứng dậy.

Ở Indonesia, người có USD hoặc vàng lại ở vị thế hoàn toàn khác người chỉ có rupiah. Nếu bạn có USD, khoản tiết kiệm của bạn tăng sức mua tương đối khi rupiah rơi. Nếu bạn có vàng, bạn có thứ thị trường còn tin. Nếu bạn chỉ có lương rupiah, bạn bị kẹp giữa giá tăng và thu nhập không tăng. Đây là một mặt tối của khủng hoảng kinh tế: nó không chỉ làm xã hội nghèo đi; nó đổi trật tự quyền lực giữa người giữ đúng tài sản và người giữ sai tài sản.

Vì Sao Khủng Hoảng Kinh Tế Có Thể Kinh Khủng Hơn Bão Lũ Và Covid?

1. Nó đánh vào đơn vị đo của xã hội: tiền

Thiên tai có thể phá tài sản, nhưng tiền vẫn còn chức năng đo lường. Sau bão, một bao gạo vẫn có giá, một khoản bảo hiểm vẫn có nghĩa, một hợp đồng xây dựng vẫn có thể định giá. Trong khủng hoảng tiền tệ, chính thước đo bị cong. Lương tháng trước không mua nổi giỏ hàng tháng sau. Khoản vay tưởng cố định trở thành không thể trả. Tiết kiệm biến thành thứ mất sức mua ngay trong tài khoản.

2. Nó biến người khỏe mạnh thành nạn nhân mà không cần chạm vào cơ thể

Covid cần virus. Bão cần nước và gió. Khủng hoảng kinh tế chỉ cần niềm tin đổi chiều. Một người khỏe, có kỹ năng, đang làm việc bình thường vẫn có thể mất việc vì công ty vay sai đồng tiền, khách hàng phá sản, ngân hàng cắt hạn mức, hoặc thị trường xuất khẩu đóng lại. Nạn nhân không nhất thiết làm gì sai.

3. Nó phá đồng thời nhiều lớp phòng thủ

Trong thiên tai, người ta thường dựa vào gia đình, cộng đồng, ngân sách, ngân hàng, bảo hiểm, viện trợ. Trong khủng hoảng tài chính, chính những lớp đó có thể cùng yếu đi: gia đình mất thu nhập, cộng đồng đều nghèo hơn, ngân sách hụt, ngân hàng sợ cho vay, bảo hiểm và doanh nghiệp đầu tư cũng chịu lỗ. Người cần cứu trợ tăng đúng lúc năng lực cứu trợ giảm.

4. Nó tạo kẻ thù tưởng tượng

Khi bão đến, kẻ thù là thời tiết. Khi dịch bệnh đến, kẻ thù là virus. Khi kinh tế sụp, xã hội đi tìm người để đổ lỗi: người giàu, ngân hàng, người nước ngoài, thiểu số sắc tộc, chính phủ, IMF, doanh nghiệp, đầu cơ. Indonesia 1998 cho thấy nguy cơ đó có thể trượt thành bạo lực thật.

5. Nó đến trong lúc mọi thứ trông vẫn bình thường

Đây là phần nguy hiểm nhất. Trước khi sập, văn phòng vẫn sáng đèn, trung tâm thương mại vẫn đông, ngân hàng vẫn quảng cáo, báo cáo GDP vẫn đẹp, nhà đất vẫn có giá, người đi làm vẫn nhận lương. Rủi ro nằm trong kỳ hạn nợ, ngoại tệ, đòn bẩy, cấu trúc tài chính và niềm tin thị trường. Người bình thường không nhìn thấy nó cho tới khi giá cả, việc làm và ngân hàng cùng đổi trạng thái.

6. Nó trừng phạt người không hiểu bảng cân đối

Một gia đình bình thường không cần biết công ty mình vay USD hay vay nội tệ. Một công nhân không cần biết ngân hàng của chủ đang bị rút hạn mức. Một sinh viên không cần biết dự trữ ngoại hối quốc gia còn bao nhiêu. Nhưng khi khủng hoảng xảy ra, những thứ xa lạ đó quyết định việc họ có lương, có học phí, có thuốc, có gạo, có an toàn hay không. Đây là sự bất công rất riêng của khủng hoảng kinh tế: rủi ro được tạo ở tầng tài chính, nhưng hóa đơn rơi xuống tầng đời sống.

Bài Học Thực Dụng

Bài học không phải là lúc nào cũng sợ hãi. Nếu xã hội nào cũng sống trong hoảng loạn thì không ai đầu tư, không ai vay, không ai xây dựng. Bài học đúng hơn là: rủi ro kinh tế lớn nhất thường không nằm ở thứ đang ồn ào nhất.

Trước 1997, không nhiều người dân Indonesia hay Hàn Quốc nghĩ rằng một quyết định tỷ giá ở Thái Lan có thể làm đổi đời gia đình mình. Nhưng mạng lưới tài chính đã nối họ lại: doanh nghiệp vay USD, ngân hàng vay ngắn hạn, nhà nước giữ tỷ giá, nhà đầu tư ngoại nắm quyền rút vốn, và toàn bộ xã hội xây kỳ vọng trên giả định “ngày mai vốn vẫn chảy vào”. Khi giả định đó sai, khủng hoảng không cần xin phép để đi từ thị trường ngoại hối vào bữa cơm.