Hồi 1 · Cú Ngã Thống Kê

Có một tin đồn dai dẳng về Nhật: "xứ này không có triệu phú vì văn hóa không thích khoe giàu", "vì thuế cao ngất", "vì xã hội ghét người giàu". Richard Katz mở bài bằng một cú lật: tin đồn sai. Nhật có triệu phú - khoảng 5.2 triệu người lớn sở hữu ít nhất ¥100 triệu (~$1 triệu PPP) tính cả nhà chính, tương đương 5% dân số trưởng thành năm 2023, tăng từ 3% (3.1 triệu) năm 1995 và 4% (4.2 triệu) năm 2012. Nếu giá BĐS và cổ phiếu tiếp tục hồi phục, tỷ lệ có thể chạm 6% trong vài năm tới.

Hơn nữa, bên trong nhóm đã giàu, tài sản vẫn đang phình lên rất nhanh. Suốt thập kỷ qua, tài sản trung bình của 1.5 triệu hộ gia đình có từ ¥100–500 triệu tài sản đã hơn gấp đôi, lên ¥221 triệu ($2.2M PPP). Tài sản của 90.000 hộ giàu nhất (từ ¥500M trở lên) thậm chí gấp ba, trung bình đạt ¥1.5 tỷ ($15M PPP). Nhật không thiếu người giàu - Nhật có người giàu tiếp tục giàu thêm.

Vậy đâu là vấn đề? Vấn đề không phải số lượng hay mức hiện tại. Vấn đề là tốc độ tương đối so với thế giới. Trong khi các nước giàu khác nhân đôi tài sản trung bình của top-3% suốt ba thập kỷ, Nhật chỉ tăng 26%. Tính theo đồng yên danh nghĩa, vẫn tăng. Tính theo chuẩn quốc tế, đây là cú trượt hạng dài nhất trong lịch sử kinh tế phát triển thời bình. Lương thực tế chỉ tăng trong 3 trong 13 năm tính đến 2023 - một con số mà không xã hội dân chủ nào khác dung thứ được nếu kéo dài hơn một chu kỳ.

Thêm một điểm chua chát hơn: nhóm 1.000 người giàu nhất Nhật. Năm 1995, tài sản trung bình của họ cao hơn nhóm tương đương ở các nước giàu median 45%. Năm 2023, chỉ còn 54% mức median - tức tụt 91 điểm phần trăm trong một thế hệ. Những tỷ phú Nhật vốn dẫn đầu thế giới nay không còn trên bảng xếp hạng Bloomberg Billionaires hàng đầu. Điều thú vị: 11 tỷ phú mới của Nhật tính đến 2021 gần như đều là founder trong 25 năm gần đây - Uniqlo, SoftBank, Keyence, Nitori. Không phải cháu chắt của zaibatsu cũ.

Độ sâu của cú trượt bộc lộ rõ hơn khi chia theo tầng. Ngưỡng để lọt top 10% (tức 10 triệu người lớn giàu nhất) ở Nhật là $673.000 - bằng 86% mức median các nước giàu. Đến ngưỡng top 0.01% (10.000 người giàu nhất), Nhật bằng 95% median - gần ngang. Nhưng khi lên đến top 0.001% (1.000 người), ngưỡng chỉ còn $426 triệu - 66% mức median quốc tế. Càng lên đỉnh, khoảng cách càng nới rộng. Điều này quan trọng cho phần sau: nhóm thượng lưu tuyệt đối ở Nhật không chỉ ít đại diện hơn, mà tài sản trung bình từng cá nhân cũng nhỏ hơn rất nhiều. Đây không phải "bình đẳng" - đây là mất mát net cho nền kinh tế khi thiếu vốn mạo hiểm tầm cỡ.

Một chi tiết thú vị nữa từ dữ liệu Katz: trong nhóm có thu nhập vượt ¥100 triệu/năm, một phần ba là chủ doanh nghiệp. Nói cách khác, con đường giàu lên ở Nhật ngày nay không phải là leo thang công ty - mà là dựng công ty. Đây là chi tiết sẽ lặp lại ở Hồi 4 khi chúng ta gặp lại họ qua khía cạnh thuế: thu nhập đầu tư phẳng 20%, bất chấp bạn giàu cỡ nào.

Hồi 2 · Bẫy Tiết Kiệm Và Danh Mục Sai

Katz đề ra bốn điều kiện để một xã hội sinh ra nhiều triệu phú: (1) thu nhập đủ cao để tiết kiệm, (2) lãi suất đủ cao để số dư nảy nở, (3) đầu tư vào tài sản rủi ro có tỷ suất cao hơn, và (4) giá tài sản có xu hướng tăng dài hạn. Nhật - ngoạn mục - trượt cả bốn.

Tại sao người Nhật thích BĐS hơn? Một phần do ký ức bong bóng 1990 khiến cổ phiếu mang tiếng là "sòng bạc". Một phần do hệ thống thuế ưu ái BĐS: thuế thực tế trên thu nhập BĐS chỉ 15–17%, trên cổ tức/lãi vốn là phẳng 20%, trong khi lương bị đánh thuế lũy tiến lên tới 45–56%. Đặc biệt: người thừa kế BĐS được giảm giá trị đánh thuế 30% dưới giá thị trường - miễn phí một khoản đáng kể cho người giàu truyền đời.

Tập trung cổ phiếu không đổi - trong khi Mỹ tăng

Đào sâu hơn vào cơ cấu tài sản: 18% tài sản hộ gia đình Nhật trung bình nằm ở cổ phiếu chỉ là con số tổng. Phân theo decile thu nhập, bức tranh sắc nét hơn rất nhiều. Top 1% thu nhập đặt 54% tài sản vào các lớp rủi ro (cổ phiếu + BĐS đầu tư). Top 10% là 42%. Nhưng tầng lớp trung lưu - decile 5–6 - chỉ đầu tư 24–26%. Phần còn lại của người Nhật trung bình: tiền gửi không lãi.

Đến phần tiền gửi - nơi "kho khô" lớn nhất của Nhật - Katz cung cấp một so sánh đắt giá. Nhóm top 1% giàu nhất Nhật giữ 33% tài sản ở tiền gửi ngân hàng. EU top 1% là 34% - gần như ngang. Nhưng Mỹ top 1% chỉ giữ 14% tiền gửi. Người giàu Mỹ đặt tiền vào cổ phiếu và private equity; người giàu Nhật và EU đặt vào BĐS và tiết kiệm. Đây là lý do cùng một thập kỷ boom cổ phiếu Mỹ, người giàu Nhật không tăng tài sản nhanh bằng - họ đơn giản không ở trong đường đó.

Kết quả: NISA - tài khoản miễn thuế đầu tư được kỳ vọng "dân chủ hóa thị trường" - sau 10 năm (2014–2024) vẫn giữ tỷ trọng hộ gia đình sở hữu thị trường ở mức 17.3%, y hệt điểm xuất phát. Tiền chảy vào NISA phần lớn là tiền chuyển từ tài khoản có thuế sang không thuế, không phải tiền mới từ tiết kiệm mới. Nói cách khác: NISA giảm thuế cho người đã đầu tư, không thuyết phục được ai bắt đầu đầu tư. Katz sẽ quay lại điểm này ở Hồi 4 để đề xuất một phiên bản NISA mới.

Hồi 3 · Người Giỏi Trả Giá Rẻ

Đây là câu trả lời thứ hai cho câu hỏi "tại sao ít triệu phú": muốn tích ¥100 triệu tài sản, trước hết phải có lương đủ cao để tiết kiệm. Nhưng lương trần ở Nhật quá thấp. Chỉ 7% trong 108 triệu người lớn Nhật kiếm ¥10 triệu/năm ($105K PPP). Ở Mỹ, con số tương đương là 21%.

Cụ thể hơn với các nghề "triệu phú" ở các nước khác:

Hệ quả không chỉ là "ít triệu phú". Nhật đang cạn kiệt nhân lực chất lượng cao. Số PhD/triệu dân Nhật năm 2023 thấp hơn 20 năm trước - duy nhất trong các nước giàu. Hàn Quốc đã gấp 3 lần Nhật. METI dự báo thiếu 450.000–800.000 chuyên gia ICT vào 2030. Người giỏi nhất bỏ ra nước ngoài; người ở lại không có động lực đầu tư vào học thêm khi mức thưởng quá mỏng.

Cú lật 1992 → 2023: từ dẫn đầu xuống chót bảng

Katz dành một đoạn dài phân tích: nếu bạn là người lao động trung bình ở Nhật năm 1992, thu nhập của bạn cao hơn 12% so với đồng nghiệp ở Đức, Pháp, Anh, Ý. Ba thập kỷ sau, vẫn là cùng người đó (hoặc con họ), lương thấp hơn 45%. Điều tương tự xảy ra ở top: lương 90th percentile Nhật năm 2023 nằm dưới mức mà các nước giàu khác đã đạt được từ 1992 - tức 8% thấp hơn mức của Đức cách đây 31 năm. Đây là "thập kỷ đã mất" được lượng hóa ở cấp cá nhân.

Sự đình trệ không đồng đều theo thời gian. Lương 90th percentile tăng chậm cho tới 2007–09, sau đó sụp trong khủng hoảng tài chính và chưa bao giờ hồi phục đủ. Lương trung vị hầu như phẳng suốt cả 30 năm - "ba thập kỷ đã mất" theo đúng nghĩa đen cho tầng lớp trung lưu.

Một phép so sánh rất đắt giá khác: ở mức thu nhập top 0.001%, Nhật có 1.000 người kiếm trên ¥774 triệu/năm ($8.15M PPP). Mỹ ở cùng ngưỡng tương đương có 24.000 người - tức 24 lần nhiều hơn, dù dân số Mỹ chỉ gấp 2.6 lần Nhật. Không phải Mỹ "bất bình đẳng hơn" theo nghĩa xấu - đúng hơn, Mỹ có một tầng siêu giàu tuyệt đối dày hơn nhiều, và tầng đó vừa nuôi VC, vừa mua nhà lớn, vừa tiêu tiền cao cấp. Nhật không có được lực đẩy đó ở đỉnh.

Minh chứng quốc gia: Hàn Quốc đã vượt

Khi đọc loạt 4 bài "Missing Millionaires", có một câu hỏi ngầm mà độc giả sẽ tự đặt: "Nhật có thực sự tụt hậu không? Hay chỉ là tăng trưởng chậm lại một cách tự nhiên của xã hội đã giàu?" Katz trả lời bằng một bài riêng năm 2022 - "Korea Has Surpassed Japan in Per Capita GDP" - trong đó ông chỉ ra rằng mức sống thực tế của người Hàn đã vượt người Nhật từ 2018, và khoảng cách đang nới rộng.

Hồi 4 · Bức Tường ¥100 Triệu

Đây là bài cuối của Katz - và là bài lật ngược. Ai cũng nghe rằng "Nhật có thuế thu nhập cận biên cao nhất OECD: 56%". Con số đúng. Nhưng đây là những gì con số đó không nói cho bạn:

• Mức 56% chỉ áp dụng cho phần thu nhập vượt ¥40 triệu ($420K PPP) - tức 0.7% dân số.
• Trung bình trên toàn phần ¥40M đầu tiên: chỉ 33%.
• Người thu nhập 2.5× trung bình (¥13.5M): thuế 36%, xếp 25/31 OECD - tức thấp hơn 24 nước khác.
• Khi lương tăng 5× (từ ¥5.4M lên ¥27M), thu nhập sau thuế vẫn tăng 4×. Không có chuyện "90% bị thuế ăn mất" như tin đồn.

Và đây là cú bẻ: càng giàu, càng nhiều thu nhập đến từ đầu tư thay vì lương. Thu nhập đầu tư (cổ tức, lãi vốn) bị đánh phẳng 20%, thấp hơn OECD median 26% - xếp thứ 21 thấp nhất. Người kiếm ¥115 triệu/năm (top 3.000 người lớn Nhật) có trên 70% thu nhập từ đầu tư. Kết quả: đường cong thuế thực tế dốc lên đến ¥100 triệu, rồi bẻ xuống.

Ba scenario cụ thể - "thuế ăn hết tăng lương" là tin giả

Katz mở Hồi 4 bằng việc phản bác trực tiếp một câu phổ biến trên báo chí tài chính Nhật: "lương tăng 4%, 90% bị thuế ăn mất", hoặc "70% tiền tăng thuộc về Sở Thuế". Ông chỉ ra: toàn bộ những tuyên bố này sai về mặt số học. Dưới đây là ba kịch bản chuẩn ông dùng để chứng minh.

Kịch bản 3 là cú đấm trực tiếp vào tin đồn "thuế ăn hết": lương tăng 5× dẫn đến thu nhập sau thuế tăng 4×. Nếu thuế "ăn 90%", con số đó phải là 1.1–1.3× - không phải 4×. Katz cho rằng sở dĩ tin đồn lan rộng là vì người ta cảm thuế cận biên (mỗi yên tăng thêm bị đánh 33–45%) mà không tính tổng thuế trung bình trên toàn thu nhập.

Lỗ hổng bảo hiểm xã hội: thuế thoái lui ở tầng cao

Đây là chi tiết Katz đưa vào cuối Hồi 4 mà hầu hết báo bỏ qua - và nó tăng cường luận điểm bức tường ¥100M. Bảo hiểm xã hội Nhật có trần thu nhập:

Đây là thuế thoái lui rõ rệt. Người lương thấp đóng 14.15% tổng (9.15% hưu + 5% y tế) trên toàn thu nhập. Người thu nhập ¥100 triệu đóng tỷ lệ hữu hiệu chỉ 1.4% cho cùng hai khoản - vì phần trên trần không đóng. Cộng với thuế đầu tư phẳng 20%, bạn có hai tầng trợ giá ngầm cho người siêu giàu: trần bảo hiểm + cửa 20% cổ tức.

Giải pháp Katz đề xuất: NISA 2.0 và câu hỏi về buyback

Katz không dừng ở mô tả. Ông đóng loạt bài bằng hai đề xuất. Đề xuất 1: mở rộng NISA mạnh hơn - không giới hạn trần ¥3.6 triệu/năm hiện tại, cho phép gửi đơn giản hơn, và có thể cho phép các loại tài sản khác ngoài cổ phiếu. Mục tiêu: kéo tầng lớp trung lưu lên 42% hoặc 54% tài sản ở lớp rủi ro như top 10–1%, thay vì kẹt ở 25%.

Đề xuất 2 - thú vị hơn: xem xét lại lý do tồn tại của cửa thuế 20% phẳng cho thu nhập đầu tư. Lý do lịch sử là "khuyến khích doanh nghiệp huy động vốn mới qua phát hành cổ phiếu". Nhưng Katz chỉ ra: thực tế, các tập đoàn Nhật đang sinh ra quá nhiều tiền mặt so với nhu cầu đầu tư, và hiện nay dùng tiền đó để mua lại cổ phiếu (share buyback) chứ không phát hành mới. Nếu các doanh nghiệp không cần vốn mới, tại sao vẫn ưu đãi thuế cho người đầu tư như thể đang khuyến khích huy động vốn? Cửa thuế đầu tư 20%, theo Katz, đã trở thành một trợ giá vô lý cho tầng rất cao - và chính là bức tường ¥100M.

Hồi 5 · Gương Soi - Và Một Câu Hỏi Mở

Bài của Katz viết về Nhật. Nhưng khi đặt bộ tiêu chí của ông ấy lên một nền kinh tế mới nổi ở Đông Nam Á, vài cột trong checklist bắt đầu hiện ra quen thuộc.