1 · "Chúng Tôi Đã Cố Tình Tránh Xa Welfare State"

Câu này hay bị tóm gọn thành "LKY ghét phúc lợi". Tóm vậy vừa sai vừa làm lập luận của ông nhạt hẳn đi. Singapore dưới thời LKY can thiệp vào đời sống dân sâu đến mức nhiều nước Bắc Âu còn phải nể: chính phủ xây nhà cho gần như toàn dân, cưỡng bức tiết kiệm hưu trí, trợ giá y tế và giáo dục hạng nặng. Thứ ông dị ứng là một kiểu giúp đỡ cụ thể: phúc lợi phát không, vô điều kiện, tách rời khỏi lao động - thứ mà theo ông, ngâm đủ lâu sẽ ăn mòn chính cái đức tính đã làm nên một dân tộc thịnh vượng.

Trong hồi ký From Third World to First, ông viết rằng sau khi quan sát chi phí ngày càng phình to của nhà nước phúc lợi ở Anh và Thuỵ Điển, chính phủ Singapore quyết định tránh hệ thống "làm suy nhược" này: khi chính phủ đứng ra gánh thay những trách nhiệm cơ bản của người trụ cột gia đình, cái "drive" - động lực bên trong con người - yếu đi (fs.blog). Với LKY, chuyện này chẳng mấy liên quan đến ngân sách. Nó là chuyện bản chất con người: ai cũng phản ứng với khuyến khích, và một hệ thống trả tiền cho việc không làm việc thì - qua một hai thế hệ - sẽ nhận về đúng thứ nó đã trả tiền để mua.

2 · Welfare State Là Gì?

Nhà nước phúc lợi kiểu Anh ra đời từ báo cáo Beveridge 1942 - văn kiện hứa tiêu diệt "năm gã khổng lồ": túng thiếu, bệnh tật, ngu dốt, bẩn thỉu và thất nghiệp. Nhà nước sẽ chăm dân "from cradle to grave" - từ nôi đến mộ. Cụ thể gồm:

Nghe rất nhân văn, và về ý định thì nhân văn thật. Chỉ vướng một chi tiết nhỏ: nuôi cỗ máy này cần thuế rất cao và một nhà nước rất lớn. Toàn bộ phần còn lại của câu chuyện nước Anh xoay quanh đúng cái "chi tiết nhỏ" đó.

3 · Nước Anh: Từ Siêu Cường Đến "Con Bệnh Của Châu Âu"

Vì sao LKY cứ lấy Anh làm ví dụ? Vì ông chứng kiến tận mắt. Ông học luật ở Cambridge 1946-1949 - đúng những năm chính phủ Attlee dựng nhà nước phúc lợi và quốc hữu hoá nền kinh tế. Ba mươi năm sau, đất nước từng cai trị 1/4 địa cầu xếp hàng vay tiền IMF như một nước đang phát triển. Chuỗi sự kiện như sau:

Trong cùng quãng thời gian đó, những nước bại trận - bị bom san phẳng, mất sạch - lần lượt vượt mặt Anh:

4 · Singapore: Nhà Nước Giúp Bạn Đứng Lên, Không Sống Thay Bạn

Phần này hay bị hiểu sai nhất. Singapore chưa bao giờ là xã hội "thân ai nấy lo": nhà nước can thiệp rất sâu, có khi sâu đến khó chịu - chỉ là can thiệp theo một nguyên tắc ngược hẳn với Beveridge:

Bốn trụ cột an sinh của Singapore đều được thiết kế quanh nguyên tắc đó (Civil Service College Singapore):

Kết quả sau sáu thập kỷ của phép thử này:

5 · Nước Mỹ: Phiên Bản Khắc Nghiệt Hơn Của Cùng Một Cược

Nếu Singapore là phép thử có kiểm soát của "ít welfare + nhà nước mạnh", thì Mỹ là phép thử hoang dã của "ít welfare + thị trường tự lo". Mỹ chi cho an sinh thấp hơn hẳn Tây Âu, sa thải dễ, lưới đỡ mỏng, thất bại cá nhân đau thật chứ chẳng đùa. Vậy mà có một sự thật khiến phe ưa an toàn khó ngủ: toàn bộ các công ty định hình thế kỷ 21 đều sinh ra ở đúng cái nơi khắc nghiệt đó.

Công bằng mà nói, sức mạnh Mỹ còn đến từ cả chục thứ khác: quy mô thị trường, hệ đại học nghiên cứu, đồng USD dự trữ, vai trò địa chính trị, dầu đá phiến. Ai nhắc "tương quan đâu phải nhân quả" đều có lý. Có điều dữ liệu còn một chiều nữa, và chiều này khó cãi hơn nhiều: châu Âu - nơi chọn an toàn - đang tụt lại theo mọi thước đo do chính châu Âu chọn. Khoảng cách GDP đầu người giữa Mỹ và eurozone tăng từ 14% (2008) lên ~25% (2024) (OFCE). Và báo cáo Draghi - do chính cựu chủ tịch ECB viết cho EU năm 2024 - chứa câu thú nhận đắt giá nhất:

Năm mươi năm. Một lục địa 450 triệu dân, giàu, học cao, hoà bình - và không đẻ nổi một gã khổng lồ mới nào. Xui thì khó mà xui suốt nửa thế kỷ; cái này là thiết kế: đánh thuế nặng người thành công, trải đệm dày dưới mọi thất bại, điều tiết mọi rủi ro, rồi nhận về đúng thứ mình khuyến khích - một sự an toàn tĩnh lặng. LKY mà còn sống đọc báo cáo Draghi, chắc ông chỉ nhún vai.

6 · Châu Âu Và Nhật: Đọc Dữ Liệu Cho Đúng

Đến đây rất dễ trượt vào lập luận lười: "Nhật trì trệ vì welfare". Sai, mà sai kiểu lười. Nhật trì trệ chủ yếu vì những thứ khác: dân số già nhất thế giới và đang co lại, giảm phát bảng cân đối sau bong bóng 1990, văn hoá doanh nghiệp ngại rủi ro, tuyển dụng trọn đời làm thui chột thị trường lao động thứ cấp. Welfare của Nhật (~25% GDP, số 2022) phần lớn chi cho người già - đó là hệ quả của già hoá dân số nhiều hơn là nguyên nhân trì trệ.

Châu Âu cũng chẳng phải một khối đồng nhất. Thuỵ Sĩ, Hà Lan và khối Bắc Âu vẫn rất cạnh tranh trong nhiều lĩnh vực. Nhưng nhìn kỹ thì mấy "ngoại lệ" này lại đang lặng lẽ gật đầu với LKY: nước nào cũng đã tự sửa mình theo đúng hướng ông chỉ:

• Thuỵ Điển sau khủng hoảng đầu thập niên 1990 đã cắt mạnh chi tiêu công (từ ~70% xuống dưới 50% GDP), tư nhân hoá một phần hưu trí, đưa voucher vào trường học - nghĩa là rút lui khỏi chính mô hình mà LKY cảnh báo.
• Đan Mạch chạy mô hình "flexicurity": trợ cấp hào phóng nhưng sa thải cực dễ và người nhận trợ cấp bị buộc học nghề, nhận việc - trợ cấp có điều kiện lao động, họ hàng gần với Workfare của Singapore hơn là với Beveridge.
• Thuỵ Sĩ chưa bao giờ là welfare state kiểu Anh: nhà nước liên bang nhỏ, thuế cạnh tranh giữa các bang, bảo hiểm y tế bắt buộc nhưng cá nhân tự mua.

7 · Dân Chủ Quá Liều Thì Đẻ Ra Welfare State

Đọc đến đây sẽ có người thắc mắc: nếu phúc lợi vô điều kiện tệ vậy, sao hết nền dân chủ này đến nền dân chủ khác cứ đâm đầu vào? Chẩn đoán của LKY nằm ở tầng sâu hơn chính sách: welfare state không phải tai nạn chính sách, nó là sản phẩm tự nhiên của phổ thông đầu phiếu. Bầu cử, về bản chất, là một cuộc đấu giá mà các đảng ra giá bằng tiền của người khác - và trong mọi cuộc đấu giá bằng tiền người khác, giá chỉ đi một hướng: lên. Hứa thêm phúc lợi thì thắng cử. Hứa cắt thì về vườn. Mỗi kỳ bầu cử là một nấc ratchet: vặn lên thì dễ, vặn xuống thì kẹt cứng.

Nước Anh 1945 là ca kinh điển của cơ chế này: Churchill vừa thắng cả Hitler vẫn thua Attlee - người hứa lo "từ nôi đến mộ". Và một khi đã phát thì không ai đòi lại được: chính Bộ trưởng Tài chính của Thatcher, Nigel Lawson, phải thừa nhận NHS là "thứ gần nhất với một tôn giáo mà người Anh có" (Heritage). Thatcher dám đánh sập công đoàn than, dám tư nhân hoá cả ngành thép lẫn viễn thông - nhưng NHS thì bà cũng chỉ dám đứng nhìn từ xa. Đó là ratchet: 35 năm cải cách quyết liệt nhất lịch sử Anh hiện đại vẫn không gỡ nổi nấc vặn của năm 1948.

LKY nghiêm túc với chẩn đoán này đến mức năm 1994 công khai đề xuất: người 35-60 tuổi, có gia đình con cái, nên được... hai phiếu bầu - vì họ "bỏ phiếu cả cho con mình" nên sẽ cân nhắc hơn "một thanh niên bốc đồng dưới 30" (Mothership). Đề xuất bị phản đối ầm ĩ, dĩ nhiên. Nhưng nó cho thấy ông coi phổ thông đầu phiếu thuần tuý là cỗ máy sẽ - sớm hay muộn - bầu ra một welfare state. Singapore né được cuộc đấu giá phần lớn vì PAP không có đối thủ đủ mạnh để phải ra giá cạnh tranh; một điều kiện mà, nói cho ngay, chẳng nền dân chủ phương Tây nào sao chép được, và cũng chẳng muốn.

Vậy sao Mỹ - dân chủ suốt 250 năm - vẫn chưa bị kéo tới mức châu Âu?

Câu hỏi hay, vì theo logic đấu giá thì Mỹ lẽ ra phải là nạn nhân hoàn hảo. Kinh tế học có hẳn một dòng nghiên cứu về "ngoại lệ Mỹ" này, nổi nhất là công trình của Alesina, Glaeser và Sacerdote (Harvard/NBER, 2001) (NBER w8524). Câu trả lời có ba tầng:

• Thể chế được thiết kế để cản. Mỹ bầu theo winner-take-all, không có đại diện tỷ lệ - nên một đảng xã hội chủ nghĩa chưa bao giờ mọc nổi (câu hỏi Werner Sombart đặt ra từ tận 1906: "Vì sao nước Mỹ không có chủ nghĩa xã hội?" (Democracy Paradox)). Muốn phát tiền toàn quốc phải vượt Hạ viện, Thượng viện, filibuster, Toà Tối cao rồi cả liên bang chế - bốn năm cửa veto, trong khi ở Anh chỉ cần một đa số ở Westminster là xong. Chưa kể 50 bang cạnh tranh thuế lẫn nhau: bang nào đánh thuế nặng thì dân và doanh nghiệp thuê xe U-Haul dọn sang bang bên cạnh.
• Cử tri không tin vào món hàng. Theo World Values Survey (số liệu Alesina-Glaeser tổng hợp, thập niên 1990-2000): ~60% người Mỹ tin người nghèo là do lười; dưới 30% người châu Âu nghĩ vậy. Chiều ngược lại, 60% người châu Âu tin người nghèo bị kẹt không thoát nổi; người Mỹ tin vậy chưa đến 30%. Cử tri trung vị Mỹ tin mình sắp giàu, nên bỏ phiếu chống đánh thuế... chính mình trong tương lai. American Dream, xét cho cùng, là liều vaccine chống đấu giá phúc lợi hiệu quả nhất từng được phát minh - và nó hiệu quả bất kể có đúng với từng người hay không.
• Xã hội không thuần nhất. Cũng nghiên cứu trên chỉ ra: các xã hội đa sắc tộc ít mặn mà với tái phân phối, vì người đóng thuế ngại nuôi những người "không giống mình". Châu Âu dựng welfare state trong thời kỳ dân số còn rất thuần nhất; Mỹ thì chưa bao giờ thuần nhất để đồng thuận kiểu đó hình thành.

8 · Welfare Là Lõi Của Chủ Nghĩa Xã Hội - Và Vì Sao Nó Mọc Lại Ở Mọi Nơi

Lột hết các lớp vỏ kỹ thuật - NHS, trợ cấp thất nghiệp, pension - thì lời hứa lõi của welfare state chỉ còn đúng một dòng: thứ bạn nhận được tách khỏi thứ bạn bỏ ra. Mà dòng đó chẳng phải Beveridge nghĩ ra. Nó là đích đến Karl Marx đã đóng đinh từ trước đó bảy mươi năm:

Nói cách khác, welfare state và chủ nghĩa cộng sản bán cùng một món hàng, chỉ khác liều lượng: một bên bán lẻ từng vỉ qua nghị viện, một bên bắt cả xã hội uống nguyên chai trong một lần. Và vì đã có những quốc gia uống nguyên chai, nhân loại có sẵn kết quả thí nghiệm ở liều tối đa - kết quả sạch đến hiếm có, vì cùng con người, cùng mảnh đất, cùng thời tiết, chỉ đổi đúng một biến số: ai được hưởng thành quả.

Ở Liên Xô, nông dân kolkhoz làm chung hưởng chung, nhưng mỗi hộ được giữ một mảnh vườn 0,25-0,5 ha làm của riêng. Kết quả sau nhiều thập kỷ nằm ở ô đỏ phía trên - và người Liên Xô tự tổng kết cơ chế bằng câu đùa bất hủ: "Họ giả vờ trả lương, chúng tôi giả vờ làm việc." Ở Trung Quốc, tháng 11/1978, 18 nông dân làng Tiểu Cảng (An Huy) đói đến mức lén ký giao kèo chia ruộng công ra làm riêng - tờ giấy đủ để đi tù thời đó, kèm cam kết các hộ còn lại sẽ nuôi con của ai bị bắt. Sau đúng một vụ, kết quả nằm ở hai ô còn lại. Đặng Tiểu Bình nhìn thấy, nhân mô hình ra cả nước, đập "bát cơm sắt" - và phép màu kinh tế Trung Quốc bắt đầu từ tờ giao kèo đó, không phải từ một bản kế hoạch 5 năm nào.

LKY hiểu chuyện này sớm hơn đa số, vì ông đi ra từ chính phong trào đó: PAP nguyên là đảng xã hội chủ nghĩa, thành viên của Quốc tế Xã hội chủ nghĩa đến tận 1976 (Wikipedia). Ông giữ nguyên mục tiêu của chủ nghĩa xã hội - nhà ở, y tế, giáo dục cho mọi người dân, Singapore làm cả và làm tới nơi. Thứ bị vứt vào sọt rác là cơ chế của nó: tách phần hưởng khỏi phần làm. Chính quyền của ông thời 1976 còn tự đặt tên sản phẩm là "chủ nghĩa xã hội vận hành được, kiểu Singapore" - mục tiêu xã hội chủ nghĩa, chạy bằng động cơ tư bản chủ nghĩa. CPF, HDB, Workfare, GST Voucher: toàn bộ là máy phân phối lại được thiết kế để không bao giờ cắt sợi dây công sức - phần hưởng.

Vì sao ý tưởng này mọc lại ở mọi quốc gia, mọi thời đại

Nếu kết quả thí nghiệm rõ đến vậy, sao món này đời nào cũng có người bán, nước nào cũng có người mua? Có hai lý do, và cả hai đều nằm sâu hơn tầng lý lẽ.

Thứ nhất: khách mua lúc nào cũng đông hơn người trả tiền - đây là toán học, không phải tình cờ. Món "lấy của số ít chia cho số đông" có sẵn đa số ủng hộ trong mọi xã hội, vì ở đâu thu nhập trung vị cũng thấp hơn thu nhập trung bình: quá nửa dân số luôn nằm dưới mức "trung bình", và nhóm đó luôn có lợi ròng nếu đánh thuế phía trên chia xuống phía dưới. Người chịu thiệt là thiểu số có tiền; người hưởng lợi là đa số có phiếu - hoặc có chân tay để làm cách mạng. Thế nên lời hứa này chẳng cần thuyết phục ai đổi ý, nó chỉ cần đếm đầu người. Trong nghị viện, phép đếm đó gọi là đa số phiếu - chính cuộc đấu giá ở mục 7. Ngoài nghị viện, phép đếm đó gọi là "quần chúng" - và Marx định vị khách hàng mục tiêu chính xác đến từng chữ: giai cấp vô sản, những người "không có gì để mất ngoài xiềng xích", tức nhóm chắc chắn lãi ròng trong mọi cuộc chia lại tài sản.

Thứ hai: tiền lời và tiền phí đến vào hai thời điểm khác nhau. Lợi ích của phúc lợi phát ngay hôm nay, đếm được, có tên người nhận cụ thể - lên hình rất đẹp. Còn cái giá (động lực làm việc xói mòn, ngân sách thâm hụt, nền kinh tế ì dần) đến chậm vài chục năm, rải mỏng lên tất cả mọi người, không quy được cho chính sách nào hay ai cụ thể. Người bán lời hứa thu phiếu bầu ngay hôm nay; hoá đơn thì gửi cho một thế hệ chưa kịp ra đời. Với cấu trúc thanh toán như vậy, món hàng không cần đúng - nó chỉ cần được chào. Cơ chế "lợi ích phát ngay, hoá đơn đến sau" này cũng chính là thứ đã nuôi các "good time" của Liên Xô thập niên 1950-60 và Trung Quốc ba thập kỷ qua - đã được mổ xẻ từng mức giá một trong bài Liên Xô Và Trung Quốc: "Good Time" Trước Khi Hoá Đơn Trợ Cấp Đến Hạn.

9 · Phản Biện - Và Phản Biện Của Phản Biện

Lập luận của LKY dĩ nhiên có người phản bác, và phản bác nghiêm túc hẳn hoi. Các sử gia kinh tế chỉ ra rằng Anh suy yếu còn vì:

• Mất đế quốc: thị trường thuộc địa được bảo hộ biến mất chỉ trong hai thập kỷ;
• Nợ Thế chiến II: Anh kết thúc chiến tranh là con nợ lớn nhất thế giới, trả nợ Mỹ đến tận 2006;
• Cú sốc dầu 1973: đánh vào mọi nước nhập khẩu dầu;
• Năng suất và quản trị kém: máy móc cũ, quản lý nghiệp dư, giáo dục kỹ thuật thua Đức từ trước cả 1945;
• Hiệu ứng catch-up: Đức, Pháp, Nhật xuất phát từ đáy nên tăng nhanh là toán học, không phải phép màu.

Tất cả đều đúng. Nhưng để các phản bác này gánh toàn bộ lời giải thích thì phải nuốt trôi ba sự thật khó nuốt:

Một - Tây Đức và Nhật không chỉ "cũng bị chiến tranh": họ bị san phẳng theo nghĩa đen, mất toàn bộ lãnh thổ hải ngoại, bị chiếm đóng - và vượt Anh chỉ trong một thế hệ. Cú sốc giống nhau, phản ứng khác nhau; thứ khác nhau là hệ khuyến khích trong nước. Hai - cú sốc dầu 1973 đánh vào cả Tây Đức, Pháp, Nhật, nhưng chỉ Anh phải gọi IMF. Ba - và đây là bằng chứng mạnh nhất: khi Anh đổi chính sách sau 1979 (giảm thuế biên từ 83% về 40%, thu hẹp quốc doanh, siết quyền công đoàn, mở cửa cạnh tranh), đà suy giảm tương đối kéo dài ba thập kỷ dừng lại và đảo chiều - nghiên cứu kinh tế lượng sau này gọi thẳng là "cạnh tranh đã chữa căn bệnh Anh" (CEPR/VoxEU). Nếu suy tàn của Anh chỉ do đế quốc mất và chiến tranh tàn phá, việc đổi hệ khuyến khích trong nước đã không thể đảo ngược nó.

10 · Tấm Đệm Nhún Hay Cái Võng?

LKY chưa bao giờ hỏi "có nên có phúc lợi hay không" - Singapore của ông trợ giá nhà, cưỡng bức tiết kiệm, bù lương người thu nhập thấp, toàn phúc lợi cả. Câu ông hỏi khó hơn nhiều: một xã hội nên đỡ người dân đến mức nào, trước khi sự đỡ đần bắt đầu làm suy yếu chính cái động lực tự lực và cạnh tranh đang tạo ra của cải để đỡ đần?

Mỗi quốc gia chọn một điểm cân bằng. Nhưng các điểm cân bằng không bình đẳng trước lịch sử. Nước Anh 1945 chọn cái võng - và mất 35 năm cùng một khoản vay IMF để trèo ra khỏi nó. Châu Âu hôm nay đang tự viết báo cáo thừa nhận mình tụt hậu. Singapore chọn tấm đệm nhún - đỡ để bật lên, không đỡ để nằm - và từ một cảng không tài nguyên trở thành nơi giàu hơn mẫu quốc cũ. Bằng chứng nửa thế kỷ nghiêng về một phía đủ rõ để nói thẳng: gánh nặng chứng minh giờ thuộc về những ai muốn nhà nước gánh thêm, không phải những ai muốn nhà nước gánh bớt.

Còn nhận xét đáng nhớ nhất của LKY về chủ đề này thì khô khốc đến mức khó quên: san bằng phần thưởng, thì đừng ngạc nhiên khi nỗ lực cũng bị san bằng theo. Một dân tộc sống sót được qua bom đạn, mất đế quốc, khủng hoảng dầu. Thứ khó sống sót hơn cả là ba thế hệ được dạy rằng cố gắng là thừa.