Tháng 1/1989, một nghị sĩ cực hữu Tokyo và CEO Sony in một cuốn sách bằng tiếng Nhật, bán cho dân Nhật. Pentagon dịch chui, in lậu, đẩy lên Quốc hội Mỹ. 11 tháng sau, Nikkei đạt đỉnh 38,915.87 rồi sụp. 35 năm sau, GDP Nhật rớt từ 54% Mỹ → 14% Mỹ. Bắc Kinh đọc lại từng trang - không phải để học theo, mà để biết phải làm điều ngược lại.
Phạm vi: Bài này nối tiếp "Chiến Tranh Thương Mại - Ai Giết Chết Nhà Máy Mỹ?" nhưng đổi góc nhìn: từ phía kẻ thách thức. Ba lần lịch sử có một nước "suýt vượt Mỹ" hoặc "vượt thật": Mỹ vượt Anh (~1872 GDP, ~1890 công nghiệp), Nhật suýt vượt Mỹ (đỉnh 1989), TQ đang cố vượt Mỹ (đỉnh tỷ lệ 2020 ở 70%, đang giảm). Mỗi lần một câu chuyện riêng - nhưng cùng một cấu trúc.
Lưu ý: Bài không tiên đoán "TQ sẽ thoát" hay "TQ sẽ sụp". Mục tiêu là bóc tách vì sao Bắc Kinh phản ứng khác Tokyo - và chi phí của lựa chọn đó.
Ba Lần Suýt Vượt - Một Mẫu Số Chung
Mỹ vượt sản xuất công nghiệp Anh năm 1890. Nhưng USD chỉ vượt Bảng Anh về dự trữ toàn cầu năm 1955 - 65 năm sau. Đây là khoảng thời gian quan trọng nhất mà ít ai để ý: vượt về sản xuất không bằng vượt về tiền tệ. Nhật 1989 vượt được vế thứ nhất (8/10 ngân hàng lớn nhất TG là Nhật) nhưng không bao giờ vượt được vế thứ hai. TQ 2024 cũng vậy - và đó là cái Bắc Kinh muốn sửa.
"Japan That Can Say No" - Quả Bom Pentagon Dịch Chui
と言える
日本
Tập tiểu luận hai tác giả viết độc lập. In bằng tiếng Nhật, cho người Nhật - không hề có ý xuất bản tiếng Anh. Chỉ vì Pentagon's Foreign Technology Division đặt một bản dịch chui, không xin phép, không ghi tên dịch giả. Bản photocopy lan ra Quốc hội Mỹ, Thượng nghị sĩ Jesse Helms đọc trong Congressional Record. Đến khi bản tiếng Anh chính thức ra (Simon & Schuster, 1991), Morita rút toàn bộ chương của mình - chỉ còn Ishihara.
Tại sao Pentagon hoảng? Vì sách viết những điều không tướng quân Mỹ nào muốn nghe - về sự phụ thuộc của Mỹ vào chip Nhật, và về việc Tokyo có thể nói không.
Ba quả bom trong cuốn sách
"Nếu Nhật bán semiconductor cho Liên Xô và ngừng bán cho Mỹ, toàn bộ cân bằng quân sự sẽ đảo lộn."
Ishihara cụ thể nói rằng độ chính xác đầu đạn ICBM MX của Mỹ phụ thuộc vào chip 1-megabit DRAM Nhật. Đây là câu Pentagon hoảng nhất. 1988: Nhật chiếm ~51% DRAM thế giới, Mỹ rớt từ 70% (1978) xuống ~37%.
"Gốc rễ va chạm Mỹ–Nhật là định kiến chủng tộc. Người Mỹ đơn giản không thể chịu được người Nhật - một dân tộc châu Á từ chối thấp kém."
Ishihara đẩy chủ đề từ kinh tế lên văn minh. Đây là điều Morita không bao giờ ký tên - và cũng là lý do bản tiếng Anh chính thức chỉ giữ Ishihara.
"Nếu không có chip mới sản xuất tại Nhật, không có ưu thế quân sự Mỹ tiếp tục. Nếu Tokyo bảo Washington sẽ không bán chip nữa, Pentagon hoàn toàn bất lực."
Đây không phải đe doạ - Ishihara mô tả như một sự thật đã có. Quan chức Mỹ đọc xong gọi điện cho nhau hoảng loạn. SEMATECH (consortium chip Mỹ, lập 1987) được rót thêm ngân sách chính trị ngay sau đó.
Morita CEO Sony - vừa mua Columbia Pictures $3.4B (cuối 1989). Bán điện tử cho người Mỹ, mua hãng phim Mỹ, sống nhờ thị trường Mỹ. Phần ông viết là phê phán quản trị Mỹ: chủ nghĩa quý báo cáo, văn hoá luật sư, MBA ngắn hạn - kinh doanh học thường. Phần Ishihara viết là phê phán văn minh Mỹ - và đe doạ chip. Cùng bìa nhưng khác hành tinh. Morita nhận ra bản tiếng Anh sẽ giết Sony tại Mỹ - nên rút.
1989 - Khoảnh Khắc Nhật "Suýt" Vượt Mỹ
Cuốn sách không phải tự kiêu vô căn cứ. Năm 1989, mọi chỉ số đều cho thấy Nhật thật sự sắp vượt Mỹ. Để hình dung cảm giác "không thể cản nổi" của Tokyo lúc đó:
Cuốn sách bestseller của giáo sư xã hội học Harvard, lý luận rằng mô hình Nhật (lifetime employment, MITI, keiretsu) vượt trội mô hình Mỹ. Herman Kahn dự báo Nhật vượt GDP Mỹ trước năm 2000. Mọi chuyên gia danh tiếng đều tin Nhật sẽ vượt. Đây là không khí mà Ishihara viết sách của mình.
Cuối thập niên 1980, Tokyo mua được mọi thứ tượng trưng nước Mỹ: Sony mua Columbia Pictures (1989, $3.4B), Mitsubishi Estate mua Rockefeller Center (1989, $1.4B), Bridgestone mua Firestone, Matsushita mua MCA/Universal (1990). Tạp chí Mỹ in cover "Japan Invades Hollywood". Phim Rising Sun (1993) khắc hoạ Nhật là kẻ thù mới sau Liên Xô.
Đây là không khí mà Ishihara cảm nhận khi viết: không có gì cản nổi Nhật. Nhưng đỉnh sóng - như Hyman Minsky đã chỉ ra - chính là khoảnh khắc trước cú vỡ. Ishihara hoàn thành cuốn sách trong tháng 1/1989. Nikkei đạt đỉnh tháng 12/1989. 11 tháng sau khi sách phát hành, bữa tiệc tan.
Cú Lật Trong 36 Tháng - Từ Đỉnh Đến Vực
Plaza Accord (22/9/1985) đã đặt mìn 4 năm trước. Để giảm sốc Yên tăng (240 → 120 trong 2 năm), BOJ hạ lãi từ 5% → 2.5%. Tiền rẻ, đất tăng, chứng khoán tăng - bong bóng thuần tuý. Đến giữa 1989, BOJ hốt hoảng quay đầu - và quay quá mạnh.
22/9/1985, Hotel Plaza, NYC. Nhật, Đức, Pháp, Anh ký với Mỹ: phá giá USD, nâng giá Yên + Mark. Yên: 240 → 120 yen/USD trong 24 tháng. Hàng Nhật đắt gấp đôi. Để bù, BOJ hạ lãi → bong bóng.
Ishihara & Morita - Kobunsha. Nhật Inc. ở đỉnh tự tin. Bán 1 triệu bản tại Nhật trong vài tháng. Pentagon dịch chui giữa năm.
Thống đốc Yasushi Mieno tăng lãi 5 lần liên tiếp từ 5/1989 → 8/1990. Mục tiêu công khai: chọc bong bóng. Nguyên nhân ngầm: Mỹ ép Nhật kiềm chế.
29/12/1989, phiên cuối năm. Tổng giá trị thị trường BĐS Nhật ≈ 4× thị trường BĐS Mỹ. Sách Ishihara vẫn bán chạy. Không ai tin sẽ sụp.
1990: Nikkei mất 39%. Đến 1992: 14,309 - −63% trong 30 tháng. Tài sản bốc hơi $10–15T (≈ 2–3 lần GDP Nhật). Ngân hàng ôm nợ xấu ¥100T+.
BOJ + bộ Tài chính chọn không cưỡng ép xoá nợ. Ngân hàng zombie nuôi công ty zombie suốt 30 năm. Richard Koo gọi là "balance sheet recession". GDP danh nghĩa 2023 chỉ nhỉnh hơn 1995.
22/2/2024, Nikkei chạm 39,098 - vượt mốc 38,915 sau 34 năm 2 tháng. Cùng thời gian, S&P 500 tăng từ ~350 lên ~5,000 (~13 lần). DRAM Nhật từ 51% (1988) còn <10% năm 2010 - Samsung và Hynix Hàn Quốc thay thế. GDP Nhật/Mỹ: 54% (1989) → 14.6% (2024).
Nhật không chỉ thua trận tài chính - Nhật thua chính cuốn sách của mình. Sách nói: "Nhật có quân bài chip - có thể nói không." Thực tế: 20 năm sau, Nhật mất quyền lực chip vĩnh viễn. Bài học cho Tập Cận Bình: không bao giờ tự đắc trước khi đã thoát phụ thuộc thật sự. Đây là lý do TQ chi $150B+ cho "Made in China 2025" - không phải để khoe, mà để không phải nói không trên danh nghĩa.
Mỹ Cũng Từng "Suýt Vượt" - Và Đã Vượt Thật
Trước Nhật 100 năm, có một nước khác cũng "suýt vượt" rồi vượt thật: Mỹ vượt Anh. Đây là case study duy nhất trong lịch sử mà kẻ thách thức thật sự đoạt vương miện. Hiểu Mỹ vượt UK = hiểu được tại sao Nhật thất bại và tại sao TQ đang đi con đường thứ ba.
Theo Maddison Project Database. Anh vẫn là cường quốc tài chính, hải quân, thuộc địa. Báo Anh không hề viết. Per-capita Anh vẫn cao hơn Mỹ đến ~1905.
Pig iron Mỹ 9.3M tấn vs UK 8.0M. 10 năm sau (1900): Mỹ thép 10.4M tấn > Anh + Đức cộng lại. Đến 1913: Mỹ chiếm 32% sản xuất TG, Anh chỉ 14% (Bairoch).
27 triệu lượt khách (≈40% dân Mỹ). Tesla thắp sáng AC dwarf đèn gas London. Henry Adams viết hội chợ "đặt một câu hỏi mới cho vũ trụ". Đây là khoảnh khắc Soft Power công khai chuyển từ London sang Mỹ.
16 thiết giáp hạm Mỹ chu du khắp địa cầu (12/1907 → 02/1909). Theodore Roosevelt thông điệp công khai: Mỹ giờ là cường quốc hải quân thế giới. Anh phản ứng… bằng dreadnought race với Đức, lờ ngụ ý Thái Bình Dương.
Churchill (Bộ trưởng Tài chính) đưa Anh trở lại bản vị vàng tại tỷ giá pre-WWI $4.86. Keynes viết The Economic Consequences of Mr. Churchill (1925) - Bảng overvalued ~10–15%. Cú đập vào nền sản xuất Anh đã yếu sẵn.
Harry Dexter White của Mỹ đánh bại Keynes của Anh. Plan "bancor" của Keynes bị bỏ. USD chính thức là tiền dự trữ. Nhưng Bảng Anh vẫn chiếm ~55% dự trữ TG năm 1947.
Sau khủng hoảng Suez 1956 (Mỹ buộc Anh rút quân khỏi kênh đào), £ mất uy tín cuối cùng. Dollar trở thành tiền dự trữ #1. Khoảng cách giữa "vượt sản xuất" (1890) và "vượt tiền tệ" (1955) là 65 năm - đây là con số TQ đang nhẩm tính.
Mỹ vượt UK bằng đúng cẩm nang TQ đang dùng
Thuế nhập khẩu trung bình 35–50% suốt 1816–1913. Morrill (1861), McKinley (1890, ~48%), Dingley (1897, ~52%) - cao nhất thế giới phát triển. Cao hơn thuế Trump áp TQ.
Samuel Slater (1789): học thuộc bản vẽ Arkwright, trốn Anh. Francis Cabot Lowell (1810–12): copy máy dệt Cartwright Manchester. Mỹ không công nhận bản quyền nước ngoài đến Chace Act 1891.
Pacific Railway Acts (1862, 1864): cho railroad 175 triệu acre đất + $64M trái phiếu. Morrill Land-Grant Acts (1862, 1890): xây hệ thống đại học công - MIT, Cornell, Berkeley.
Tỷ lệ tiết kiệm Mỹ ~18–20% GDP năm 1900. 1.75 triệu trẻ em dưới 16 lao động (US Census 1900). Toà án Lochner (1905–37) đập tan luật giờ làm/lương tối thiểu. Đình công Homestead 1892, Pullman 1894 bị quân đội liên bang dập.
Kinh tế gia Cambridge gọi đây là "đá thang sau khi leo lên". Mỗi siêu cường đi lên bằng chính sách bảo hộ, ăn cắp công nghệ, đàn áp lao động - rồi cấm người khác làm. Anh chỉ thích free trade sau khi độc quyền sản xuất 50 năm. Mỹ chỉ thích free trade sau khi vượt Anh. Bây giờ Mỹ cấm TQ làm. Cùng kịch bản, đổi diễn viên.
Ba Kẻ Thách Thức - Ba Câu Chuyện
- Vượt sản xuất 1890, nhưng không thách thức £ trực tiếp
- Đợi 2 cuộc thế chiến rút máu Anh - Mỹ là chủ nợ ($4.7B WWI debt)
- Chiến lược: tránh chiến tranh, chờ Anh tự kiệt
- Bretton Woods 1944: chính Anh đến cầu xin hệ thống mới
- Sách Ishihara: "Japan can say no" - tự phơi bày tham vọng
- Là protectorate Mỹ - 50K lính Mỹ trên đất, không hạt nhân
- Bị ép ký Plaza Accord 1985 → Yên gấp đôi → bong bóng → vỡ
- Không chỗ nào khác để chạy - phải vâng Washington
- Đỉnh tỷ lệ GDP/Mỹ năm 2020: 70% - cao hơn cả Nhật
- Hạt nhân, P5 veto, không lính Mỹ trên đất, dân số 17.6% TG
- Từ chối thả CNY tự do - quản lý chặt 6.0–7.3 USD/CNY
- Khẩu hiệu nội bộ: 不重蹈日本覆辙 (không lặp bi kịch Nhật)
Đường Đua Đuổi Mỹ - Ba Quỹ Đạo
Trên cùng một hệ trục: tỷ lệ GDP của kẻ thách thức / Mỹ. Mỹ vượt Anh: đi lên đều, vượt qua, cướp vương miện. Nhật vượt Mỹ: đi lên dốc thẳng, đỉnh 1989, sụp xuống - chưa bao giờ phục hồi. TQ: đi lên nhanh nhất, đỉnh 2020 ở 70%, đang giảm.
Đường xanh dương (Mỹ vs Anh) là case study duy nhất về một kẻ thách thức vượt được vạch parity. Nhật chạm 54% rồi quay đầu. TQ chạm 70% - cao hơn Nhật - và đang quay đầu. Câu hỏi 100 tỷ đô: TQ đang chuyển sang dạng "Nhật hoá" hay đang tích luỹ cho cú phá đỉnh tiếp theo?
Bảng So Sánh - Mỹ 1900 vs Nhật 1989 vs TQ 2024
Plaza Accord - Bóng Ma Mà Bắc Kinh Sợ Mỗi Đêm
Sự kiện kinh tế quan trọng nhất của thế kỷ 20 đối với chính sách TQ ngày nay không phải sụp đổ Liên Xô, không phải khủng hoảng 2008 - mà là buổi tối ngày 22/9/1985 tại khách sạn Plaza ở New York. Bộ trưởng Tài chính 5 nước (Mỹ, Nhật, Đức, Pháp, Anh) ký một thoả thuận: phá giá USD, nâng giá Yên + Mark. Trong 24 tháng, Yên đi từ 240 → 120/USD. Hàng Nhật đắt gấp đôi qua đêm.
• Protectorate Mỹ: 50,000 lính Mỹ trên đất Nhật (Okinawa, Yokosuka). Không hạt nhân riêng. An ninh quốc gia phụ thuộc Washington.
• Đồng minh chống Liên Xô: 1985 - Chiến tranh Lạnh chưa kết thúc. Nhật là tiền tuyến. Cãi Mỹ = giúp Liên Xô.
• Dân chủ - báo chí soi: PM Nakasone không thể chống Reagan công khai. Yasuhiro Nakasone & James Baker có quan hệ cá nhân.
• Thị trường xuất khẩu chính = Mỹ: Nhật bán chip, ô tô cho ai? Mỹ. Mất Mỹ = Nhật chết kinh tế.
• Hạt nhân + P5 veto: TQ không cần Mỹ bảo vệ. Có thể đe doạ Đài Loan, Biển Đông, kênh Suez bằng quân sự. Mỹ không thể "ép" theo cách ép Nhật.
• Không phải đồng minh: TQ là đối thủ chiến lược chính thức (US National Defense Strategy 2022). Không có ràng buộc liên minh để đánh đổi.
• Một đảng - chịu đau lâu: Tập có thể chịu 10 năm tăng trưởng 2% mà không bị bãi nhiệm. Nhật phải chịu áp lực bầu cử mỗi 4 năm.
• Thị trường thay thế: BRI (~$1T), BRICS+ mở rộng (Iran, UAE, Ai Cập, Ethiopia 2024), ASEAN, châu Phi. Mỹ không còn là khách hàng duy nhất.
Tạm dịch: "Không lặp lại bi kịch Nhật Bản". Câu này xuất hiện trong các bài phát biểu của Liu He (cựu Phó Thủ tướng, người chỉ huy đàm phán thương mại với Mỹ thời Trump 1.0), trong các báo cáo CASS, trong tài liệu nội bộ về quản lý CNY. Đây không phải khẩu hiệu tuyên giáo - đây là kim chỉ nam thật sự của chính sách tiền tệ TQ. Lý do duy nhất TQ không thả nổi CNY, không mở capital account hoàn toàn, không ký bất kỳ hiệp ước tỷ giá nào - là vì Plaza Accord 1985 là vết thương Nhật để lại trên trí nhớ chính sách Bắc Kinh.
Trớ Trêu Lịch Sử - Chip 1989 vs Chip 2024
Đây là chi tiết hay nhất trong toàn bộ câu chuyện. Năm 1989, Ishihara viết: "Pentagon hoàn toàn bất lực nếu Tokyo bảo sẽ không bán chip nữa." Năm 2024, vị thế đã đảo ngược 180 độ - và Bắc Kinh đang ở đúng vị trí Tokyo từng ám chỉ Mỹ ở.
| Khía cạnh | 🇯🇵 1989 - Nhật doạ | 🇺🇸 2024 - Mỹ làm |
|---|---|---|
| Vũ khí chip | Ishihara: "ngừng bán chip 1MB cho Mỹ → ICBM mất chính xác" | BIS export controls 7/10/2022: cấm Nvidia A100/H100, EUV (ASML), US person tại fabs TQ. Mở rộng 17/10/2023 cấm cả A800/H800 workaround. |
| Thị phần chip nhớ | Nhật ~51% DRAM TG (1988). NEC, Hitachi, Toshiba top 3. | Hàn Quốc 70%+ DRAM (Samsung, SK Hynix). Nhật <10%. TQ ~5% (chủ yếu YMTC, đang bị bao vây). |
| Equipment cao cấp | Nhật + US thống trị wafer fab equipment | ASML (Hà Lan) độc quyền EUV. Nhật (TEL, Tokyo Electron) ~30% etch + deposition. Hà Lan đứng về phía Mỹ chặn TQ - 2023. |
| Chip leading-edge | Toshiba 1MB DRAM = nhà nước Nhật + tin tức Pentagon | TSMC 3nm độc quyền. Apple, Nvidia, AMD đều phụ thuộc. TSMC đặt nhà máy Arizona nhưng node mới nhất vẫn ở Tân Trúc. |
| SMIC 7nm bất ngờ | - | Huawei Mate 60 Pro · 8/2023: chip Kirin 9000S sản xuất tại SMIC trên 7nm DUV multi-patterning. Yield ~50% (đắt) nhưng chứng minh export control rò rỉ. |
Năm 1989, Tokyo nghĩ mình nắm "lá bài chip" để mặc cả với Mỹ. Năm 2024, Bắc Kinh phát hiện ra chính nó là Mỹ trong câu chuyện đó - bị đối phương kiểm soát chip leading-edge, bất lực trước export control. Chỉ khác: Mỹ năm 89 còn có SEMATECH, Texas Instruments, Intel để phản công. TQ năm 24 đang xây từ đầu - Made in China 2025, $150B+ đổ vào ngành chip, SMIC, YMTC, CXMT. Câu hỏi không phải "TQ có thoát không" - mà "thoát mất bao lâu".
Cái Bẫy Ba Mặt - Vì Sao TQ Khó Trở Thành Mỹ Mới
Michael Pettis (giáo sư tài chính Peking University, 25 năm ở Bắc Kinh) đặt khung phân tích chuẩn nhất: TQ đang ở giữa tam giác bất khả - không thể đồng thời giải cả ba vấn đề.
Hộ gia đình TQ chỉ tiêu ~37% GDP (Mỹ 68%). Để tăng tiêu dùng, phải chuyển của cải từ SOE + chính quyền địa phương sang dân. Đây là cải cách chính trị - đụng vào quyền lực CCP.
Xuất khẩu TQ ~$3.5T (2024) ≈ 14% xuất khẩu TG. EU CBAM, thuế Mỹ 60% (đe doạ Trump 2.0), Mexico/VN siết transshipment. Trần xuất khẩu đã đụng.
IIF ước tính nếu thả CNY: $1T+ capital flight. Tập đã siết capital control 2016 sau cú $1T outflow. Mở capital account = mất kiểm soát chính trị + tiền tệ.
Pettis dự báo: TQ sẽ không sụp như Liên Xô, không phá vỡ như khủng hoảng 2008 - mà sẽ dần dần chuyển sang trạng thái Nhật-hoá: 2–3% tăng trưởng GDP suốt 15–20 năm, BĐS deflate dần, ngân hàng cõng nợ xấu giấu, dân số già nhanh. Khác Nhật: ngân hàng TQ là quốc doanh nên có thể "ăn lỗ" lâu hơn; xã hội TQ chưa quen tiêu dùng nên cú giảm sốc nhỏ hơn. Nhưng kết quả cuối cùng - không vượt được Mỹ - là gần như chắc chắn theo phân tích này.
Chỗ Trùng - Chỗ Khác - Chỗ Chưa Có Tiền Lệ
TQ giống Nhật ở đâu?
- Bong bóng BĐS: Tokyo 1989 = Hoàng Cung > California. Bắc Kinh/Thượng Hải 2021 = giá nhà 30–40 lần thu nhập. Cả hai đều >25% GDP từ BĐS lúc đỉnh.
- Dân số già nhanh: Nhật peaked working-age 1995. TQ peaked 2014, dân số tổng đã giảm từ 2022 - sớm hơn dự báo 10 năm.
- Thâm hụt với Mỹ to: Nhật peak ~$50B/năm (1987). TQ ~$280B/năm (2024). Cùng cấu trúc xuất siêu kéo dài.
- Bị Mỹ đặt làm "kẻ thù kinh tế": Nhật trong 1980s, TQ từ 2018. Cùng kịch bản chính trị Washington.
- Latent NPL hệ thống: Nhật ¥100T+ NPL ngân hàng (~20% GDP 1995). TQ LGFV $7–11T (~50% GDP 2024). TQ tệ hơn Nhật.
TQ KHÁC Nhật ở đâu?
- Quy mô dân số: Nhật peak 2.3% dân số TG. TQ 17.6%. Một cú giảm GDP TQ kéo cả thế giới giảm theo (đặc biệt commodity exporters: Australia, Brazil, Trung Đông).
- Vũ khí hạt nhân + P5: Nhật phụ thuộc dù Mỹ. TQ không. Có thể đe doạ Đài Loan, Biển Đông, eo biển Hormuz. Mỹ không thể "ép" như ép Nhật.
- Thị trường thay thế: Nhật chỉ có Mỹ + EU (cùng đồng minh Mỹ). TQ có BRI ($1T+), BRICS+ (Iran, UAE, Ai Cập, Ethiopia 2024), châu Phi, ASEAN. Đa cực hoá khách hàng.
- Mảng dẫn đầu thật: Nhật dẫn DRAM, ô tô - nhưng đối thủ Hàn Quốc + Đức bắt kịp nhanh. TQ dẫn EV (BYD), pin (CATL 37% TG), solar (80% TG), drone - khó copy hơn vì có cả supply chain trong nước.
- Tham vọng tiền tệ chủ động: Yen chưa bao giờ vượt 10% dự trữ TG. CNY ~4.7% SWIFT (3/2024) nhưng CIPS (hệ thống thanh toán riêng) đang lớn nhanh. Petroyuan với Saudi 2023 - bước đầu tiên thật sự thoát USD.
- Hệ thống chính trị: Nhật dân chủ, phải nghe ý dân + cử tri. TQ một đảng - có thể chịu đau 10 năm mà không bị thay đổi chính phủ.
TQ KHÔNG GIỐNG Mỹ 1900 ở đâu?
- Dân số trẻ vs già: Mỹ 1900 - dân số trẻ, tăng nhanh, đón triệu người di cư. TQ 2024 - dân số đã giảm; dự báo 767M năm 2100 (từ 1.41B).
- An ninh địa lý: Mỹ giáp 2 đại dương + 2 láng giềng yếu. TQ giáp 14 nước + tranh chấp với Ấn Độ, VN, Philippines, Nhật. Đầu tư quân sự phải cao mãi.
- Quá trình chuyển vương miện: Mỹ vượt UK trong "thiện chí" tương đối - UK không chặn. TQ bị Mỹ bao vây bằng tariff + chip + AUKUS + Quad + cấm vận. Khó hơn nhiều.
- 2 thế chiến rút máu hộ: Mỹ vượt UK nhờ may mắn lịch sử - 2 cuộc thế chiến rút cạn Anh trong khi Mỹ giàu lên. TQ không có may mắn lịch sử này (và sẽ thảm hoạ nếu có).
Ba Kịch Bản - Ai Sẽ Là "Mỹ Tiếp Theo"?
Câu hỏi không có trả lời chắc chắn - nhưng có 3 mô hình lịch sử để soi:
TQ chuyển sang trạng thái 2–3% GDP/năm suốt 15–20 năm. BĐS deflate dần, ngân hàng quốc doanh cõng nợ. CNY giữ ổn định nhưng không bao giờ vượt USD. Tỷ lệ GDP/Mỹ giảm dần về ~50% rồi cân bằng. Không sụp, không vượt - đứng yên.
Pettis · base caseTQ vượt được Mỹ về GDP nominal vào 2035–2050. CNY thay USD trong khu vực Á–Phi, dù không toàn cầu. Mỹ tự bị nội bộ rút máu (nội chiến chính trị, debt crisis). Cần 2 sự kiện may mắn lịch sử kiểu thế chiến giúp Mỹ vượt UK. Có thể nhưng cần "sao Mộc giao Hoả Tinh".
Goldman Sachs 2003 · giờ ít ai còn tinKhủng hoảng BĐS + LGFV + dân số + chiến tranh Đài Loan combo. TQ tan thành nhiều khối kinh tế / chính trị, hoặc vào suy thoái dài hạn kiểu Liên Xô 1990s. GDP có thể giảm 30–50% trong 5–10 năm. Toàn cầu lao đao theo.
Gordon Chang style · ít chuyên gia tin nhưng khó loại trừLịch sử 3/3 trường hợp cho thấy chỉ có Mỹ vượt được UK - và phải đợi 2 thế chiến + 65 năm sau khi vượt sản xuất. Nhật suýt vượt Mỹ rồi mất 30 năm. TQ đang ở giữa hành trình. Khả năng cao nhất theo phân tích kinh tế: Japanification with Chinese characteristics. Khả năng thật sự vượt: cần sự kiện thiên nga đen - đặc biệt một cuộc khủng hoảng lớn của Mỹ. Khả năng tan vỡ: không thể loại trừ nếu BĐS + dân số + Đài Loan combo nổ cùng lúc.
Mỉa Mai Cuối - Cha Đẻ Cẩm Nang TQ Là… Người Mỹ
Bộ trưởng Tài chính đầu tiên của Mỹ. Lập luận: nước Mỹ non trẻ phải bảo hộ sản xuất bằng thuế quan + trợ cấp + đầu tư hạ tầng. Đây là cẩm nang đầu tiên về infant industry protection. Frederick List (Đức) đọc và áp dụng cho Đức 1841. Đặng Tiểu Bình đọc List và áp dụng cho TQ 1978.
Câu chuyện trớ trêu nhất của lịch sử kinh tế thế kỷ 21: Hamilton là cha đẻ tinh thần của cả Mỹ hiện đại lẫn TQ hiện đại. Mỹ giàu bằng đúng cẩm nang Hamilton viết. TQ giàu bằng đúng cẩm nang đó - chuyển qua tay Friedrich List sang Đặng Tiểu Bình.
Bây giờ Mỹ chỉ trích TQ vì làm điều Hamilton dạy. Đây không phải mâu thuẫn - đây là "đá thang sau khi leo lên" mà Ha-Joon Chang gọi tên. Mỗi siêu cường đều làm điều này. Anh từng làm với Mỹ. Mỹ đang làm với TQ. Nếu TQ một ngày trở thành siêu cường, TQ sẽ làm với Ấn Độ + VN + Indonesia.
Cái lặp đi lặp lại không phải chính sách - là sự đạo đức hoá chính sách của kẻ thắng.
Nguồn Tham Khảo
Sách chính
- Ishihara & Morita - NO と言える日本 (Kobunsha, 1/1989)
- Ishihara - The Japan That Can Say No (Simon & Schuster, 1991, trans. F. Baldwin)
- Song Qiang et al. - 中国可以说不 (China Can Say No, 5/1996)
- Ezra Vogel - Japan as Number One (Harvard, 1979)
- Ha-Joon Chang - Kicking Away the Ladder (Anthem, 2002)
- Michael Pettis - Trade Wars Are Class Wars (2020)
- Richard Koo - The Holy Grail of Macroeconomics (2008)
Lịch sử & số liệu
- Maddison Project Database (Groningen) - GDP lịch sử
- Paul Bairoch - "International Industrialization Levels 1750–1980," J. European Econ. History 11 (1982)
- Adam Tooze - The Deluge (2014) - chuyển USD/£ post-WWI
- Barry Eichengreen - Exorbitant Privilege (2011) - reserve currency transition
- Correlli Barnett - The Collapse of British Power (1972)
- Aaron Friedberg - The Weary Titan (1988) - Anh suy 1895–1905
- Dataquest / Gartner DRAM market share data
TQ đương đại
- Yu Yongding - "Plaza Accord 30 Years On" (CASS, 2015)
- Liu He - 两次全球大危机的比较研究 (2013)
- BIS Export Controls - 7/10/2022 + 17/10/2023
- CHIPS and Science Act (8/2022)
- Capital Economics, IMF - TQ GDP forecasts 2024
- Xem cùng series: Chiến Tranh Thương Mại - Ai Giết Chết Nhà Máy Mỹ? (cùng tác giả, 22/4)
- Xem cùng series: Dalio · Trật Tự Thế Giới 700 Năm
03 Discussion
Leave a note
A considered space for questions, counterpoints, and useful additions. Civil, on-topic, signed.
Reader notes
...Loading notes...